जापानमा बसोबास गर्ने विदेशी नागरिकका लागि, सम्बन्धविच्छेद (डिभोर्स) को निर्णय जीवनको निकै ठूलो र संवेदनशील मोड हो। यसले मानसिक रूपमा मात्र नभई कानुनी रूपमा पनि ठूलो प्रभाव पार्छ। विशेषगरी, "जापानमा गरिने सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रिया" र "आफ्नो देश (मुलुक) को कानुन" का बीचमा हामीले सोचेभन्दा निकै ठूलो कानुनी खाडल हुन सक्छ भन्ने कुरामा तपाईंहरू सचेत हुनुहुन्छ?
"मैले जापानको役所 (सरकारी कार्यालय) मा 離婚届 बुझाएँ, त्यसैले अब म पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र (अविवाहित) भएँ।"
धेरै मानिसहरू यस्तो सोचेर ढुक्क हुन्छन्। तर, पछि आफ्नो देश फर्किंदा वा आफ्नो देशमा रहेका परिवारसँग कानुनी कागजातको कुरा गर्दा, "तिमीले गरेको सम्बन्धविच्छेद हाम्रो देशको कानुन अनुसार मान्य छैन" भनिने घटनाहरू निकै धेरै छन्। यो जापानको कानुन र तपाईंको देशको कानुन फरक हुनाले उत्पन्न हुने एक प्रकारको "कानुनी बेमेल" (Legal Mismatch) हो।
आज, म एक 行政書士 को हैसियतले, सम्बन्धविच्छेदको बारेमा सोचिरहनुभएका वा प्रक्रिया सुरु गरिसक्नुभएका व्यक्तिहरूलाई लक्षित गर्दै जापानमा गरिएको सम्बन्धविच्छेद आफ्नो देशमा मान्य नहुन सक्ने जोखिम र त्यसबाट बच्ने उपायबारे सजिलो भाषामा व्याख्या गर्दैछु।
किन "जापानमा सम्बन्धविच्छेद" हुँदैमा "आफ्नो देशमा पनि सम्बन्धविच्छेद" नहुन सक्छ?
सबैभन्दा पहिले तपाईंले बुझ्नुपर्ने कुरा यो हो: "सम्बन्धविच्छेद गर्दा कुन देशको कानुन लागू हुन्छ?"
जापानमा बस्ने जापानी र विदेशी नागरिकबीच सम्बन्धविच्छेद गर्दा, सामान्यतया जापानको 民法 (नागरिक कानुन) प्रयोग गरी प्रक्रिया अघि बढाउन सकिन्छ। जापानको役所 मा 離婚届 पेश गरेपछि, जापानको कानुन अनुसार सम्बन्धविच्छेद "सम्पन्न" मानिन्छ।
तर, यो केवल "जापानको कानुन" को घेराभित्रको कुरा हो। जब तपाईंको देशले "यो सम्बन्धविच्छेद आफ्नो देशको कानुन अनुसार सही छ कि छैन" भनेर जाँच गर्छ, तब जापानको कानुन सधैं लागू हुन्छ भन्ने छैन।
यहाँ विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा 協議離婚 (दुवै पक्षको सहमतिमा गरिने सम्बन्धविच्छेद) को व्यवस्था हो। जापानमा जस्तै केवल एउटा कागज (離婚届) पेश गर्दैमा सम्बन्धविच्छेद हुने प्रणाली संसारका धेरै देशमा छैन। कतिपय देशहरूमा, "सम्बन्धविच्छेदका लागि अनिवार्य रूपमा 裁判所 (अदालत) जानुपर्छ" वा "न्यायाधीशको अनुमति चाहिन्छ" जस्ता कडा नियमहरू छन्। यदि तपाईंको देशले 協議離婚 को व्यवस्थालाई नै मान्यता दिँदैन भने, तपाईंले जापानमा जतिसुकै प्रक्रिया पूरा गरे पनि, आफ्नो देश फर्किंदा तपाईंलाई अझै पनि "विवाहित" नै मानिने सम्भावना हुन्छ।
जापानमा सम्बन्धविच्छेदका मुख्य ३ तरिकाहरू र त्यसले पार्ने असर
जापानमा सम्बन्धविच्छेद गर्ने मुख्य ३ तरिकाहरू छन्। ती तरिकाहरूको विशेषता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धविच्छेदमा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू हेरौं:
१. 協議離婚 (दुवै पक्षको सहमति) यो जापानमा सबैभन्दा सामान्य तरिका हो, तर अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धविच्छेदको सन्दर्भमा यो सबैभन्दा जोखिमपूर्ण छ। माथि उल्लेख गरिएझैं, यदि तपाईंको देशको कानुनले 協議離婚 लाई मान्यता दिँदैन भने, त्यहाँ तपाईंको सम्बन्धविच्छेदले कानुनी मान्यता पाउँदैन। यसको परिणामस्वरुप, तपाईंले आफ्नो देशमा पुन: विवाह गर्न नपाउने वा सम्पत्तिसम्बन्धी कानुनी समस्याहरू आउने जोखिम हुन्छ।
२. 調停離婚 (अदालतमा गरिने सहमति/मिलापत्र) यो 家庭裁判所 (पारिवारिक अदालत) मार्फत दुवै पक्षबीच छलफल गरेर गरिने सम्बन्धविच्छेद हो। जापानमा 調停離婚 ले 確定判決 (अन्तिम फैसला) सँगै समान शक्ति राख्ने मानिन्छ। यहाँ महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, 調停調書 मा "日本法によれば調停調書は確定判決と同一の効力を有する" भन्ने वाक्यांश समावेश गराउनुहोस्। व्यावहारिक रूपमा, यो वाक्य समावेश भएमा तपाईंको देशमा पनि "अदालतले मान्यता दिएको सम्बन्धविच्छेद" को रूपमा स्वीकारिने सम्भावना बढी हुन्छ। यदि 協議離婚 मा शंका छ भने, 調停離婚 को बाटो रोज्नु भविष्यका समस्याहरूबाट बच्ने राम्रो विकल्प हुन सक्छ।
३. 裁判離婚 (अदालतको फैसलाद्वारा) यो न्यायाधीशको फैसलाबाट गरिने सम्बन्धविच्छेद हो। यो जापानको कानुनी प्रक्रियामा सबैभन्दा बलियो मानिन्छ। तर, यो पनि पूर्ण रूपमा सुनिश्चित भने हुँदैन। अन्तत: यो तपाईंको देशले जापानको अदालतको फैसलालाई कतिसम्म स्वीकार गर्छ भन्ने कुरामा भर पर्छ।
समस्याबाट बच्नका लागि थप जानकारी
सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रिया देशअनुसार फरक-फरक हुन्छ। उदाहरणका लागि, 法務省 वा सम्बन्धित देशका 大使館・領事館 ले जारी गर्ने जानकारीहरू हेर्दा, केवल 戸籍 को विवरण मात्र नभई 確定判決の謄本や認証済みの調停調書 हरू पनि आवश्यक पर्ने गरेको पाइन्छ।
विशेष गरी, "जापानमा सम्बन्धविच्छेद भएको मिति" र "आफ्नो देशमा सम्बन्धविच्छेद मान्य भएको मिति" बीचको समयको अन्तरले तपाईंको 在留資格 को नवीकरण वा 永住申請 गर्दा असर पार्न सक्छ।
तपाईंको देशमा कुन-कुन कागजात आवश्यक पर्छ, यसका लागि सबैभन्दा पहिले तपाईंको देशको 大使館 को आधिकारिक वेबसाइट वा आफ्नो देशको कानुन हेर्ने सरकारी निकायको जानकारीलाई अनिवार्य रूपमा जाँच गर्नुहोस्।
जान्नैपर्ने कुरा: अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धविच्छेदबारे Q&A
Q1: जापानमा सम्बन्धविच्छेद भइसकेको छ, तर आफ्नो देशमा "अविवाहित" मानिएन भने कस्तो समस्या हुन्छ?
A: सबैभन्दा ठूलो जोखिम "बहुविवाह" (Bigamy) को हो। आफ्नो देशको कानुन अनुसार तपाईं अझै विवाहित नै हुनुहुन्छ, त्यसैले त्यहाँ अर्को व्यक्तिसँग विवाह गर्दा कानुनी रूपमा बहुविवाहको आरोप लाग्न सक्छ। साथै, अंशबन्डा वा सम्पत्तिको विवादमा पनि आफ्नो देशको परिवारसँग कानुनी झमेला हुन सक्छ।
Q2: 調停離婚 को 調書 मा "確定判決と同一の効力" भन्ने वाक्यांश राख्न कसलाई भन्ने?
A: सम्बन्धित 裁判所 (मध्यस्थकर्ता वा न्यायाधीश) सँग कुरा गर्नुहोस्। "मेरो देशमा प्रक्रिया अघि बढाउनका लागि 調停調書 मा यो वाक्य लेखिदिनुहोस्" भनी अनुरोध गर्दा उहाँहरूले सहजीकरण गरिदिनुहुनेछ।
Q3: जापानमा सम्बन्धविच्छेद गरेपछि, आफ्नो देशमा गएर प्रक्रिया गर्दा हुन्छ?
A: सामान्यतया, जापानमा सम्बन्धविच्छेद सम्पन्न भएपछि आवश्यक कागजातहरू (離婚届の受理証明書や調停調書の謄本など) लाई आफ्नो मातृभाषामा अनुवाद गरी, 公証役場 वा 大使館 मा प्रमाणीकरण गराएर आफ्नो देशमा पेश गर्नुपर्छ। तर, कतिपय देशमा "सम्बन्धविच्छेद भएको यति महिनाभित्र दर्ता गरिसक्नुपर्ने" भन्ने समय सीमा हुन सक्छ। पछि समस्या नहोस् भन्नका लागि, सम्बन्धविच्छेद गर्नुअघि नै आवश्यक कागजातहरू जुटाएर राख्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
निष्कर्ष
जापानमा गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धविच्छेद केवल役所 मा कागज बुझाएर मात्र सकिँदैन। "जापानमा गरिएको सम्बन्धविच्छेद" र "आफ्नो देशमा मान्य हुने सम्बन्धविच्छेद" यी दुवै कुरालाई सँगसँगै राखेर प्रक्रिया अघि बढाउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यदि तपाईंलाई आफ्नो अवस्थामा "मेरो देशमा यो मान्य हुन्छ कि हुँदैन?" भन्ने चिन्ता छ, वा जापानको सरकारी प्रक्रियाका साथै 大使館 को प्रक्रिया पनि कसरी मिलाउने भन्ने अलमल छ भने, एकपटक 行政書士 जस्ता कानुनका विज्ञसँग परामर्श लिनुहोस्।
कानुनी कुराहरूलाई समयमै व्यवस्थित गरी ढुक्कसँग नयाँ जीवनको सुरुवात गर्नुहोस्।
