नेपालमा बढ्दो विश्वव्यापीकरणसँगै, विदेशी कामदारहरूलाई सक्रिय रूपमा भर्ना गर्ने कम्पनीहरूको संख्या तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। तर, "विदेशी रोजगारीका नियमहरू" राम्ररी नबुझ्दा, नियत खराब नभए पनि जानेर वा नजानिकन "गैरकानूनी काम (Illegal Work)" मा संलग्न भइ, गम्भीर आपराधिक सजाय भोग्ने रोजगारदाताहरूको संख्या पनि उत्तिकै छ।
जापानको入管法 (प्रवासन नियन्त्रण र शरणार्थी मान्यता ऐन) को कडा नियम यो छ कि, त्यहाँ "थाहा थिएन" भन्ने बहाना चल्दैन। यो लेखमा, विदेशी रोजगारीसँग सम्बन्धित जोखिमहरूलाई सही रूपमा बुझेर, तपाईंको व्यवसायलाई सुरक्षित राख्ने उपायहरूको बारेमा सजिलो भाषामा व्याख्या गरिएको छ।
१. "थाहा थिएन" भन्ने बहाना किन चल्दैन?
सबैभन्दा पहिले, तपाईंले यो कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ कि जापानमा विदेशी कामदारहरूको व्यवस्थापन गर्नु रोजगारदाताको "कर्तव्य" हो।
入管法 अनुसार, विदेशी कामदार राख्दा, ती व्यक्तिले जापानमा काम गर्न पाउने अधिकार छ कि छैन र कस्तो काम गर्न मिल्छ, त्यो रोजगारदाता आफैंले सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यदि पुष्टि गर्ने काममा लापरबाही गरियो र अनधिकृत व्यक्तिलाई काममा राखियो भने, त्यो जानाजानी गरिएको नभए पनि "लापरबाही (अनजानमा भएको गल्ती)" को आधारमा आपराधिक सजायको भागीदार हुनुपर्ने उच्च सम्भावना हुन्छ।
"पुलिसकोमा पुगिएला भन्ने कहिल्यै सोचेको थिइनँ" भन्नुहोला, तर हालका वर्षहरूमा जापान सरकारले गैरकानूनी कामको नियन्त्रण कडा पारेको छ। 出入国在留管理庁 को तथ्याङ्क अनुसार, गैरकानूनी कामलाई बढावा दिएको आरोपमा पक्राउ पर्नेहरूको संख्या स्थिर छ र 警察, 入管, र 労働局 बीचको सहकार्य पनि बलियो हुँदै गइरहेको छ।
२. सुरुमा यो बुझ्नुहोस्: "गैरकानूनी काम (Illegal Work)" भनेको के हो?
"गैरकानूनी काम" सुन्दा तपाईंलाई कुनै शंकास्पद गतिविधि जस्तो लाग्न सक्छ। तर जापानको कानूनमा, यो हाम्रो वरपर नै हुने सामान्य अवस्थाहरूमा पनि लागू हुन्छ। मुख्यतया ३ वटा अवस्थाहरू सामान्य छन्:
-
在留資格 नभएको अवस्था (ओभरस्टे/गैरकानूनी प्रवेश): भिसाको म्याद सकिएको वा लुकेर प्रवेश गरेको अवस्था हो। यो स्पष्ट रूपमा गैरकानूनी हो, तर धेरैले ध्यान नदिने कुरा भनेको—पहिले वैध रूपमा बसे पनि भिसा नवीकरण गर्न बिर्सिएर काम गरिरहनु हो।
-
काम गर्न अनुमति नभएको 在留資格 मा काम गर्नु: उदाहरणका लागि, "留学" वा "家族滞在" भिसा भएका व्यक्तिले अनुमति बिना पूर्ण-समय काम गर्नु। यदि "資格外活動許可" छ भने निश्चित सीमाभित्र काम गर्न मिल्छ, तर त्यो अनुमति नभएको अवस्थामा, वा अनुमति पाएको समय र क्षेत्रभन्दा बाहिर गएर काम गर्नु गैरकानूनी हो।
-
अनुमति पाएको भन्दा फरक प्रकृतिको काम: "技術・人文知識・国際業務" जस्ता भिसा भए तापनि, ती भिसाले अनुमति दिएको काम भन्दा पूर्णतया फरक काम (उदाहरणका लागि, शारीरिक श्रम मात्र गर्ने) गराउनु, चाहे उनीहरूसँग भिसा नै किन नहोस्, गैरकानूनी मानिन सक्छ।
यी कुराहरू सुनिश्चित गर्न सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको "在留カード" चेक गर्नु हो। कार्डको पछाडि "資格外活動許可" छ कि छैन र अगाडि "就労制限" के छ, त्यो हेर्नुहोस्। काममा राख्नुअघि यसलाई जाँच्नु र त्यसको प्रतिलिपि (Copy) राख्नु रोजगारदाताको रूपमा तपाईंलाई सुरक्षित राख्ने पहिलो कदम हो।
३. रोजगारदाताले भोग्नुपर्ने "不法就労助長罪" को डर
यदि तपाईंले गैरकानूनी कामदारलाई भर्ना गर्नुभयो भने, रोजगारदातामाथि "不法就労助長罪 (入管法 ७३ को २)" को मुद्दा लाग्न सक्छ। यसको सजाय निकै कडा छ: "३ वर्षसम्मको जेल" वा "३० लाख येनसम्मको जरिवाना", वा "दुवै"।
अझ डरलाग्दो कुरा त के छ भने, यदि तपाईंको कम्पनी कर्पोरेट संस्था हो भने, कम्पनी आफैंलाई पनि ठूलो जरिवाना तिराइन्छ (यसलाई 'दुवैलाई सजाय हुने नियम' भनिन्छ)। यसले सञ्चालकको व्यक्तिगत सजाय मात्र होइन, कम्पनीको सामाजिक विश्वास पनि गुमाउन सक्छ।
विशेष गरी ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको केवल नियुक्ति मात्र होइन, "गैरकानूनी काममा मध्यस्थता (Brokerage)" गरेको ठहर्ने कार्य हो। "काममा राख्ने नियत त थिएन, तर साथीलाई अर्को कम्पनीमा चिनजान गराइदिएको मात्र हुँ" भन्दा पनि, यदि त्यो विदेशी व्यक्ति गैरकानूनी अवस्थामा छ भने, तपाईं मुद्दामा फस्ने जोखिम हुन्छ।
४. "नियन्त्रणमा राख्नु" सम्बन्धी जोखिम व्यवस्थापन
入管法 को सजायमा "विदेशीलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेको" भन्ने बुँदा छ। यसको अर्थ केवल निर्देशन दिएर काम गराउनु मात्र होइन।
उदाहरणका लागि, पासपोर्ट खोस्नु, काम गर्ने ठाउँबाट बाहिर निस्कन बाधा पुर्याउनु, मानसिक वा शारीरिक दबाब दिएर "छोड्न नमिल्ने अवस्था" सिर्जना गर्नु। यस्ता कार्यहरू ब्रोकर जस्तो मानिन्छन् र आपराधिक जिम्मेवारी निकै गम्भीर हुन्छ।
यदि तपाईंको कम्पनी राम्रोसँग चलाउन चाहनुहुन्छ भने, कामदारसँग सधैं समान रोजगार सम्झौता (Equal Employment Contract) गर्नुपर्छ। यदि अहिले तपाईंको प्रबन्धक वा लिडरले "विदेशीको पासपोर्ट राखिदिएको छ" वा "होस्टलबाट निस्कन प्रतिबन्ध लगाएको छ" भने, तुरुन्तै सच्याउनुहोस्। यो गैरकानूनी कामलाई बढावा दिनु मात्र नभई मानव अधिकार हननको गम्भीर मुद्दा बन्न सक्छ।
५. सुझाव: सुरक्षित रोजगारी प्रणालीका लागि
गैरकानूनी कामलाई रोक्न तपाईंले चाल्नुपर्ने कदमहरू स्पष्ट छन्:
-
भर्ती गर्दा पूर्ण रूपमा पुष्टि गर्ने: अन्तर्वार्ताको समयमा सधैं "在留カード" को सक्कल (Original) नै हेर्नुहोस्। "फोटोकपी छ" वा "अहिले छैन" भन्ने बहाना नमान्नुहोस्।
-
रोजगार सम्झौताको सामग्री बुझ्ने: ती विदेशीको भिसामा त्यो काम गर्न मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने बुझ्नुहोस्। अलिकति पनि शंका लागेमा, विज्ञसँग सोध्नुहोस्।
-
在留期限 को नियमित व्यवस्थापन: काममा राख्नु नै अन्त्य होइन। भिसाको म्याद सकिन लागेको छ भने नवीकरण गर्नुपर्छ। म्याद सकिन नदिन 'अलर्ट' गर्ने प्रणाली बनाउनु महत्त्वपूर्ण छ।
यदि "कस्तो काम गर्न मिल्छ थाहा भएन" वा "भिसा कार्ड कसरी हेर्ने थाहा भएन" भन्ने दुविधा छ भने, एक्लै चिन्ता नगर्नुहोस्, 行政書士 जस्ता विज्ञसँग सल्लाह गर्नुहोस्।
行政書士 ले व्यक्तिगत परिस्थिति अनुसार "वैध रोजगारी" को सल्लाह दिन्छन्। यदि कुनै समस्या भइहालेको छ भने पनि, त्यसलाई नपन्छाउनुहोस् र तुरुन्तै परामर्श लिनुहोस्। समस्यालाई सानैमा समाधान गर्नु नै तपाईंको व्यवसाय बचाउने एकमात्र उपाय हो।
【प्रायः सोधिने प्रश्नहरू (Q&A)】
Q1: म विद्यार्थी (留学生) लाईアルバイト मा राख्न चाहन्छु, के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
A1: सबैभन्दा पहिले, 在留カード को पछाडि "資格外活動許可" को छाप छ कि छैन पक्का गर्नुहोस्। साथै, हप्ताको २८ घण्टाको सीमा कडा रूपमा पालना गर्नुपर्छ। पढाइ नै प्राथमिकता हो, त्यसैले लामो बिदाबाहेक अरू बेला घण्टा नाघेको छ कि छैन भनेर मासिक रूपमा चेक गर्नुहोस्।
Q2: व्यक्तिले नै "ठीक छ" भनेर भनेकाले मैले कार्ड चेक गरिनँ। के यो पनि अपराध हुन्छ?
A2: छोटकरीमा भन्दा, अपराध हुने सम्भावना धेरै छ। "उसले भनेको थियो" भन्ने कुरा कानूनमा सफाइको आधार बन्दैन। रोजगारदाताको दायित्व भनेको कार्ड चेक गर्नु हो र चेक नगर्नु आफैंमा "लापरबाही" मानिन्छ। सधैं सक्कल कार्ड हेर्नुहोस् र म्याद सकिएको छैन भन्ने कुरा चेक गर्नुहोस्।
Q3: विदेशी राख्दा कस्ता रेकर्डहरू राख्नुपर्छ?
A3: रोजगारको समयमा 在留カード को दुवै तर्फको फोटोकपी सुरक्षित राख्न सिफारिस गरिन्छ। साथै, भर्ना गर्दा मात्र नभई भिसा नवीकरणको समयमा वा राजीनामा दिँदा ハローワーク मा जानकारी गराउनुपर्ने हुन्छ। यी रेकर्डहरू व्यवस्थित राख्नु नै तपाईंको कम्पनीको अनुपालन (Compliance) को प्रमाण हो।
निष्कर्ष विदेशी प्रतिभाहरू जापानको भविष्यको आधार हुन्। तर, उनीहरूलाई काममा राख्नुको अर्थ जापानको कानून र नियमहरूलाई सही रूपमा पालना गर्ने जिम्मेवारी लिनु पनि हो।
"नियम थाहा छ" भन्ने कुरा तपाईंको व्यवसायको ढाल बन्छ। केही दुविधा छ वा प्रणालीबारे थप जान्न चाहनुहुन्छ भने, भिसा सम्बन्धी विज्ञ 行政書士 सँग सल्लाह गर्नुहोस्।
