Là một 行政書士 chuyên về các vấn đề liên quan đến visa và lưu trú tại Nhật Bản, tôi xin chia sẻ những lưu ý quan trọng sau đây.
Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, việc các doanh nghiệp tích cực tuyển dụng nhân sự nước ngoài đang tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, mặt trái của vấn đề là có không ít chủ doanh nghiệp chưa hiểu rõ "các quy tắc tuyển dụng người nước ngoài". Dù không cố ý, nhưng vì thiếu hiểu biết, nhiều doanh nghiệp đã vô tình liên quan đến "不法就労" (lao động bất hợp pháp) và phải chịu những hình phạt hình sự nặng nề.
Tại Nhật Bản, "không biết" không phải là lời bào chữa hợp lệ. Luật nhập cư (出入国管理及び難民認定法) có những quy định cực kỳ nghiêm ngặt. Bài viết này sẽ giúp quý doanh nghiệp hiểu rõ các rủi ro liên quan đến việc tuyển dụng người nước ngoài và cung cấp những kiến thức cần thiết để bảo vệ hoạt động kinh doanh của mình.
1. Tại sao "không biết" không thể là lời bào chữa?
Trước hết, điều tiên quyết mà các chủ doanh nghiệp cần nắm rõ là: Việc quản lý lao động người nước ngoài là "nghĩa vụ" của chính người sử dụng lao động.
Theo 入管法, khi tuyển dụng nhân sự nước ngoài, chủ doanh nghiệp có nghĩa vụ xác nhận xem người đó có được phép làm việc tại Nhật hay không, và họ được làm những công việc gì. Nếu lơ là việc xác nhận này và dẫn đến việc thuê lao động bất hợp pháp, thì dù không phải là "cố ý" mà chỉ là "sơ suất" (nhầm lẫn không đáng có), quý doanh nghiệp vẫn hoàn toàn có nguy cơ bị xử phạt hình sự.
Nhiều người thường ngạc nhiên khi thấy vấn đề này trở thành vụ việc liên quan đến 警察 (Cảnh sát). Tuy nhiên, những năm gần đây, Chính phủ Nhật Bản đang tăng cường kiểm soát vấn đề lao động bất hợp pháp. Theo số liệu từ 出入国在留管理庁, số vụ khởi tố tội 不法就労助長罪 (tội giúp sức cho lao động bất hợp pháp) vẫn đang ở mức cao, và sự phối hợp giữa 警察, 入管 và 労働局 đang ngày càng chặt chẽ.
2. Định nghĩa về 不法就労 (Lao động bất hợp pháp)
Nghe đến "lao động bất hợp pháp", có thể bạn sẽ hình dung đến những hoạt động mờ ám. Tuy nhiên, trong luật pháp Nhật Bản, khái niệm này bao quát cả những tình huống rất gần gũi. Có thể chia thành 3 trường hợp điển hình sau:
-
Trạng thái không có tư cách lưu trú (Quá hạn visa - Overstay, Nhập cảnh bất hợp pháp): Đây là trường hợp visa đã hết hạn hoặc nhập cảnh trái phép. Ngoài ra, trường hợp quên gia hạn visa dù trước đó từng cư trú hợp pháp cũng được coi là vi phạm.
-
Làm việc với tư cách lưu trú không được phép lao động: Ví dụ, những người có tư cách lưu trú là "留学" (Du học sinh) hoặc "家族滞在" (Người phụ thuộc gia đình) làm việc toàn thời gian mà không có giấy phép. Mặc dù có thể làm việc trong phạm vi nhất định nếu có "資格外活動許可" (Giấy phép hoạt động ngoài tư cách lưu trú), nhưng nếu không có giấy phép này, hoặc làm quá số giờ, quá ngành nghề cho phép thì sẽ trở thành lao động bất hợp pháp.
-
Làm những công việc nằm ngoài phạm vi tư cách lưu trú: Ngay cả khi có tư cách lưu trú như "技術・人文知識・国際業務", nếu để người đó làm những công việc hoàn toàn khác với nội dung công việc được cấp phép (ví dụ: chỉ làm lao động chân tay đơn thuần), thì dù bản thân họ có tư cách lưu trú hợp lệ, vẫn có thể bị coi là lao động bất hợp pháp.
Để xác nhận những điều này, bước quan trọng nhất chính là kiểm tra "在留カード" (Thẻ lưu trú). Hãy kiểm tra mặt sau xem có ghi "資格外活動許可" hay không, và kiểm tra mục "就労制限" (Hạn chế lao động) ở mặt trước. Xác nhận kỹ những thông tin này trước khi tuyển dụng và lưu lại bản sao chính là bước đầu tiên để bảo vệ doanh nghiệp của bạn.
3. Sự đáng sợ của tội 不法就労助長罪 (入管法73条の2)
Nếu lỡ thuê lao động bất hợp pháp, chủ doanh nghiệp có thể bị áp dụng tội "不法就労助長罪（入管法73条の2）". Hình phạt này rất nặng: "Phạt tù dưới 3 năm" hoặc "Phạt tiền dưới 3 triệu Yên", hoặc "cả hai".
Đáng sợ hơn, nếu doanh nghiệp của bạn là pháp nhân, thì chính pháp nhân đó cũng phải chịu mức phạt tiền nặng (theo quy định phạt cả hai bên). Điều này không chỉ gây tổn hại cho cá nhân người quản lý mà còn làm mất đi uy tín xã hội của công ty.
Đặc biệt cần lưu ý không chỉ là hành vi tuyển dụng trực tiếp, mà cả hành vi "môi giới lao động bất hợp pháp". Ngay cả khi bạn không có ý định thuê, nhưng giới thiệu một người nước ngoài (đang trong tình trạng lao động bất hợp pháp) cho một công ty khác, bạn vẫn có rủi ro bị truy tố.
4. Quản lý rủi ro đối với việc "đặt dưới quyền kiểm soát"
Trong các hình phạt của 入管法, có mục liên quan đến việc "đặt người nước ngoài dưới sự kiểm soát của mình". Điều này không chỉ đơn thuần là việc ra chỉ thị công việc.
Ví dụ: tịch thu hộ chiếu, gây khó khăn cho việc rời khỏi nơi làm việc, hoặc tạo ra tình trạng "không thể nghỉ việc" bằng áp lực về tinh thần hoặc thể chất. Những hành vi như vậy bị coi là hành vi môi giới bất hợp pháp và phải chịu trách nhiệm hình sự cực kỳ nặng nề.
Để điều hành doanh nghiệp lành mạnh, hãy thiết lập hợp đồng lao động bình đẳng với người lao động. Nếu hiện tại, quản lý hoặc trưởng nhóm đang có những hành động như "giữ hộ chiếu của nhân viên nước ngoài" hay "không cho phép họ tự do ra khỏi ký túc xá", hãy chấn chỉnh ngay lập tức. Đó không chỉ là hành vi助長(giúp sức) lao động bất hợp pháp mà còn có thể bị truy tố nghiêm khắc vì vi phạm nhân quyền.
5. Lời khuyên từ 行政書士: Để có hệ thống tuyển dụng an toàn
Để ngăn chặn lao động bất hợp pháp, các biện pháp quý doanh nghiệp cần thực hiện rất rõ ràng:
-
Xác nhận triệt để khi tuyển dụng: Khi phỏng vấn, bắt buộc phải kiểm tra bản gốc của 在留カード. Các lý do như "chỉ có bản sao" hay "hiện tại không mang theo" đều không thể chấp nhận được.
-
Nắm rõ nội dung hợp đồng lao động: Xác nhận xem tư cách lưu trú của người đó có cho phép thực hiện công việc đó hay không. Nếu có bất kỳ lo lắng nào, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia.
-
Quản lý kỳ hạn lưu trú định kỳ: Tuyển dụng xong không có nghĩa là kết thúc. Khi gần đến hạn, cần làm thủ tục gia hạn. Việc xây dựng hệ thống cảnh báo để tránh quá hạn là rất quan trọng.
Nếu bạn có thắc mắc như "Không biết công việc này có được phép làm hay không", "Lo lắng về cách xem thẻ của người muốn tuyển dụng", đừng một mình lo nghĩ mà hãy tham khảo ý kiến của 行政書士.
行政書士 sẽ đưa ra lời khuyên về "tuyển dụng hợp pháp" dựa trên từng trường hợp cụ thể. Ngay cả khi không may đã gặp phải vấn đề, hãy liên hệ sớm nhất có thể thay vì để mặc, đó là cách duy nhất để giảm thiểu thiệt hại.
[Q&A] Những câu hỏi thường gặp từ chủ doanh nghiệp
Q1: Tôi muốn thuê du học sinh làmアルバイト, tôi cần chú ý điều gì?
A1: Trước tiên, hãy kiểm tra chắc chắn mặt sau của 在留カード có con dấu "資格外活動許可" hay không. Ngoài ra, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt giới hạn làm việc trong vòng 28 giờ/tuần. Vì mục đích chính của họ là học tập, trừ thời gian nghỉ dài hạn, bạn cần kiểm tra chấm công hàng tháng kỹ lưỡng để đảm bảo họ không làm quá giờ.
Q2: Bản thân người đó nói "không sao đâu" nên tôi đã bỏ qua việc kiểm tra 在留カード. Như vậy có bị tội không?
A2: Kết luận là có khả năng cao sẽ bị coi là phạm tội. Lý do "vì đương sự nói không sao" không được coi là lý do miễn trừ trách nhiệm trước pháp luật. Chủ doanh nghiệp có nghĩa vụ xác nhận, việc lơ là xác nhận sẽ bị coi là "sơ suất". Hãy luôn kiểm tra trực tiếp bản gốc và kiểm tra xem thời hạn lưu trú đã hết hay chưa.
Q3: Khi tuyển dụng người nước ngoài, cần lưu trữ những hồ sơ gì?
A3: Khi tuyển dụng, khuyến khích lưu trữ bản sao hai mặt của 在留カード. Ngoài ra, không chỉ lúc tuyển dụng, mà khi gia hạn tư cách lưu trú hoặc khi họ nghỉ việc, bạn cần thực hiện thông báo cho ハローワーク. Việc sắp xếp những hồ sơ này để có thể xuất trình bất cứ lúc nào chính là bằng chứng thể hiện sự tuân thủ pháp luật (compliance) của công ty bạn.
Tổng kết
Nhân sự nước ngoài là nguồn lực quý giá hỗ trợ xã hội Nhật Bản trong tương lai. Tuy nhiên, việc tuyển dụng họ đồng nghĩa với trách nhiệm phải tuân thủ đúng pháp luật và quy tắc của Nhật Bản.
"Hiểu biết về luật" chính là bức tường bảo vệ cho doanh nghiệp của bạn. Nếu có bất kỳ điều gì lo lắng hoặc muốn tìm hiểu kỹ hơn về chế độ, hãy tham khảo ý kiến của 行政書士 chuyên về visa. Chúng tôi sẽ hỗ trợ hoạt động kinh doanh an tâm và sự phát triển thịnh vượng của nhân sự nước ngoài tại doanh nghiệp bạn.
