Trong bối cảnh kết hôn quốc tế ngày càng gia tăng, cũng có không ít trường hợp các cặp đôi quyết định ly hôn do sự khác biệt về văn hóa, bất đồng trong cuộc sống hoặc do bạo lực gia đình (DV). Khi đó, với tâm lý mong muốn nhanh chóng quay trở lại Nhật Bản để tìm kiếm sự an toàn, nhiều người đã tự ý dẫn con theo về Nhật mà không có sự đồng ý của đối phương.
Tuy nhiên, hành vi này có nguy cơ bị coi là "tự ý bắt cóc trẻ em bất hợp pháp" và dễ dẫn đến các tranh chấp mang tính quốc tế. Đó chính là yêu cầu hoàn trả đứa trẻ dựa trên "Công ước Hague". Bài viết này sẽ giải thích toàn diện từ cơ chế cơ bản của Công ước, cách xử lý khi bị khiếu nại, cho đến các kiến thức về 在留資格 (visa) để duy trì cuộc sống tại Nhật Bản dựa trên các nguồn thông tin công khai chính thức.
1. Công ước Hague là gì? Giải thích cơ chế một cách dễ hiểu
Cơ bản về quy tắc quốc tế "Công ước Hague"
Tên gọi chính thức của Công ước này là "Công ước về các khía cạnh dân sự của hành vi bắt cóc trẻ em quốc tế". Đây là một khuôn khổ quốc tế nhằm nhanh chóng hoàn trả đứa trẻ về lại "quốc gia nơi trẻ vốn dĩ đang sinh sống (quốc gia thường trú)" trong trường hợp trẻ bị tự ý đưa ra khỏi biên giới quốc gia hoặc bị giữ lại bất hợp pháp (không trả lại con dù đã quá hạn định ước).
Tư tưởng cơ bản của Công ước này là: "Việc tranh chấp xem ai là người có quyền nuôi dưỡng hay quyền giám hộ đứa trẻ nên được quyết định bởi tòa án của quốc gia nơi đứa trẻ vốn dĩ đang sinh sống". Do đó, đối với những đứa trẻ được đưa đến Nhật Bản, 家庭裁判所 của Nhật sẽ không lập tức phán quyết xem "đứa trẻ sống với bố hay mẹ thì sẽ hạnh phúc hơn". Trước hết, tòa án sẽ tiến hành các thủ tục để đưa ra mệnh lệnh (mệnh lệnh hoàn trả) yêu cầu "đưa đứa trẻ trở lại quốc gia ban đầu một lần và thảo luận tại đó".
Điều kiện áp dụng Công ước
Để các thủ tục dựa trên Công ước Hague được tiến hành, cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:
-
Giới hạn độ tuổi: Đứa trẻ phải "dưới 16 tuổi". Nếu đứa trẻ đạt 16 tuổi trong quá trình thực hiện thủ tục, Công ước sẽ không còn áp dụng từ thời điểm đó.
-
Điều kiện về địa điểm: Cả quốc gia gốc nơi đứa trẻ bị đưa đi (quốc gia thường trú) và quốc gia nơi đứa trẻ được dẫn đến (Nhật Bản) đều phải là thành viên ký kết Công ước Hague.
-
Xâm phạm quyền lợi: Hành vi đưa trẻ đi làm xâm phạm đến quyền nuôi dưỡng chung hoặc quyền giám hộ (quyền nuôi dạy trẻ) tại quốc gia gốc. Ví dụ, tại nhiều quốc gia châu Âu như Pháp, nguyên tắc "chung quyền nuôi dưỡng" được áp dụng cả trước và sau khi ly hôn, do đó hành vi một bên cha/mẹ rời khỏi quốc gia mà không có sự đồng ý của bên còn lại rất có khả năng bị coi là xâm phạm quyền lợi.
-
Giới hạn thời gian: Hành vi tự ý đưa trẻ đi hoặc giữ lại bất hợp pháp phải xảy ra sau ngày Công ước có hiệu lực tại quốc gia đó (đối với Nhật Bản là từ ngày 1 tháng 4 năm 2014).
2. Phải làm gì khi bị yêu cầu hoàn trả con? Quy trình thủ tục và nơi tư vấn
Nếu phía cha/mẹ còn lại (người đang ở nước ngoài) bắt đầu động thái yêu cầu hoàn trả đứa trẻ dựa trên Công ước Hague, thủ tục sẽ được tiến hành theo các bước sau đây:
① Hỗ trợ và điều tra từ 外務省 (Cơ quan trung ương)
Cơ quan đầu mối xử lý Công ước Hague tại Nhật Bản là "外務省 (Cơ quan trung ương)". Khi nhận được đơn yêu cầu từ phía cha/mẹ ở nước ngoài, 外務省 sẽ tiến hành điều tra để xác định đứa trẻ hiện đang ở đâu trong phạm vi nước Nhật. Sau đó, 外務省 sẽ liên hệ với người cha/mẹ đang ở Nhật bằng cách gửi giấy tờ tùy thân. Tại bước này, trước tiên họ sẽ đề xuất các phương án giải quyết thông qua thảo luận mà không cần ra tòa (như 和解, あっせん, hoặc thông qua các tổ chức hòa giải tư nhân được gọi là ADR).
② Thẩm lý tại 家庭裁判所
Nếu việc thảo luận không đạt được sự thống nhất, bên khởi kiện sẽ nộp đơn "Yêu cầu ra mệnh lệnh hoàn trả con" lên 家庭裁判所 của Nhật Bản (家庭裁判所 Tokyo hoặc 家庭裁判所 Osaka). Tại tòa án, các thẩm phán sẽ lắng nghe lập luận của cả hai bên, kiểm tra các chứng cứ được giao nộp, từ đó đưa ra审判 (phán quyết) về việc có nên hoàn trả đứa trẻ về quốc gia gốc hay không. Thủ tục này được yêu cầu tiến hành cực kỳ nhanh chóng, với mục tiêu vận hành khẩn trương thông thường trong vòng 6 tuần kể từ khi nộp đơn.
3. Các trường hợp ngoại lệ được phép "Không hoàn trả con" (返還拒否事由)
Chắc hẳn có nhiều người cảm thấy bất an rằng: "Tôi có lý do bất khả kháng mới phải trốn về Nhật, chẳng lẽ nhất định phải trả con về quốc gia gốc hay sao?". Trong Công ước Hague, chỉ khi đối mặt với một số hoàn cảnh đặc biệt nghiêm trọng, tòa án mới quy định các điều khoản ngoại lệ cho phép từ chối hoàn trả đứa trẻ (返還拒否事由).
Các trường hợp ngoại lệ chính bao gồm:
① Nguy cơ nghiêm trọng đối với đứa trẻ (Hiểm họa lớn)
Đó là khi việc hoàn trả đứa trẻ về quốc gia gốc sẽ khiến đứa trẻ phải đối mặt với các tổn hại về thể xác, tinh thần, hoặc rơi vào những tình cảnh không thể chịu đựng nổi khác.
-
Điểm lưu ý: Nếu bạn phải chịu đựng sự bạo lực nghiêm trọng (DV) từ người phối ngẫu và hành vi bạo lực đó xảy ra ngay trước mặt đứa trẻ (面前DV), hoặc bản thân đứa trẻ bị ngược đãi, thì đây sẽ là căn cứ mạnh mẽ được công nhận là "hiểm họa lớn". Tuy nhiên, để được tòa án chấp thuận, bạn không thể chỉ nói bằng lời mà phải giao nộp các bằng chứng xác thực như: giấy chẩn đoán của bác sĩ, bệnh án, biên bản tư vấn với 警察, hình ảnh khách quan hoặc lịch sử tin nhắn, email đe dọa.
② Ý chí của chính đứa trẻ (Sự khước từ của đứa trẻ)
Khi đứa trẻ đã đạt đến một độ tuổi nhất định và được công nhận là có sự trưởng thành về mặt tinh thần để bày tỏ rõ ràng ý kiến của mình, nếu chính đứa trẻ kiên quyết khước từ và nói rằng "con tuyệt đối không muốn quay lại quốc gia gốc", tòa án có thể xem xét ý chí đó để từ chối hoàn trả.
③ Đã quá 1 năm và đứa trẻ đã thích nghi với môi trường mới
Trường hợp đơn kiện được nộp lên tòa án sau khi hành vi đưa con đi đã diễn ra quá 1 năm, đồng thời chứng minh được đứa trẻ đã hoàn toàn quen thuộc và thích nghi sâu sắc với trường học, cộng đồng và môi trường sống mới tại Nhật Bản.
④ Sự đồng ý hoặc ngầm thừa nhận của người nộp đơn
Trường hợp trước khi đưa con đi, người cha/mẹ còn lại đã đồng ý rằng "bạn có thể dẫn con về Nhật Bản", hoặc sau khi con bị đưa đi, người đó đã chấp thuận câu chuyện sau đó (ngầm thừa nhận) rằng "nếu đã vậy thì đành chịu".
4. Những điều cần biết! Thảo luận Q&A
Dưới đây là tổng hợp các câu hỏi và câu trả lời giải đáp những thắc mắc, lo âu phổ biến nhất của những người đang đối mặt với vấn đề ly hôn quốc tế và Công ước Hague.
Q1. Vì bị chồng bạo hành (DV) dữ dội, để bảo vệ con nên tôi đã về Nhật mà không thảo luận trước. Liệu hành vi này có bị coi là "tự ý bắt cóc trẻ em bất hợp pháp" không?
A1. Về mặt hình thức pháp lý, hành vi này vẫn có khả năng bị xem là "tự ý đưa con đi bất hợp pháp" và đối phương có thể khởi kiện yêu cầu hoàn trả đứa trẻ. Tuy nhiên, bạn xin đừng quá lo lắng. Như đã trình bày ở trên, Công ước Hague có quy định ngoại lệ: "Nếu việc hoàn trả khiến đứa trẻ đối mặt với nguy cơ hiểm họa lớn thì có thể từ chối hoàn trả". Việc người phối ngẫu có hành vi DV gây ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đến sự phát triển lành mạnh về tinh thần của trẻ (面前DV) là một yếu tố cực kỳ quan trọng để từ chối hoàn trả. Tại tòa án, nếu bạn đưa ra được đầy đủ bằng chứng về các hành vi DV trong quá khứ (như lịch sử tư vấn tại 警察 hoặc các trung tâm hỗ trợ, giấy chứng nhận thương tích, tin nhắn đe dọa...), bạn hoàn toàn có khả năng bảo vệ được con và duy trì cuộc sống tại Nhật. Trước hết, đừng gánh chịu một mình, hãy tận dụng hệ thống giới thiệu 弁護士 của 外務省 hoặc 法テラス để nhận tư vấn từ các 弁護士 chuyên trách.
Q2. Trong quá trình tòa án xử lý Công ước Hague, hoặc sau khi về Nhật, visa (在留資格) của con tôi sẽ ra sao? Mẹ con tôi có bị trục xuất khỏi nước Nhật không?
A2. Thủ tục của Công ước Hague (thảo luận về việc có đưa đứa trẻ trở lại quốc gia gốc hay không) và thủ tục về "在留資格 (visa)" do 出入国在留管理庁 quản lý là hai quy trình hoàn toàn độc lập dựa trên các đạo luật khác nhau. Do đó, việc bị khiếu nại theo Công ước Hague không có nghĩa là visa của bạn tại Nhật sẽ bị hủy bỏ ngay lập tức hay bạn sẽ bị trục xuất. Nếu bạn là người mang quốc tịch nước ngoài và hiện đang có 在留資格 hợp pháp tại Nhật (ví dụ như 「日本人の配偶者等」 hoặc 「永住者の配偶者等」), bạn vẫn được phép cư trú bằng visa đó cho đến trước khi ly hôn chính thức hoặc cho đến khi hết hạn lưu trú. Kể cả sau khi ly hôn, nếu bạn thực tế đang nuôi dưỡng con có quốc tịch Nhật Bản tại Nhật, con đường chuyển đổi sang 在留資格 gọi là 「定住者」 luôn được mở rộng. Điều quan trọng là bạn cần tư vấn với các chuyên gia như 行政書士 để tiến hành thủ tục duy trì và chuyển đổi 在留資格 phù hợp.
Q3. Nếu tòa án ra lệnh hoàn trả đứa trẻ theo Công ước Hague, con tôi có bị bắt đi một cách cưỡng chế không? Tôi có nhận được sự hỗ trợ nào không?
A3. Ngay cả trong trường hợp xấu nhất khi tòa án đưa ra mệnh lệnh "phải trả đứa trẻ về quốc gia gốc", đứa trẻ cũng không bị tách rời khỏi bạn một cách ép buộc ngay lập tức. Trước hết, cha mẹ sẽ có một khoảng thời gian để thảo luận về phương thức bàn giao con sao cho ít gây áp lực và tổn thương nhất cho đứa trẻ. Nếu việc tự nguyện thực hiện bàn giao gặp khó khăn, các thủ tục cưỡng chế thi hành có thể được áp dụng, nhưng chúng sẽ được tiến hành cực kỳ thận trọng nhằm giảm thiểu gánh nặng tâm lý cho đứa trẻ. Ngoài ra, để giải quyết các tranh chấp này một cách êm đẹp, Chính phủ và 外務省 có cung cấp "Chế độ tư vấn miễn phí với 弁護士 do 外務省 giới thiệu (có điều kiện áp dụng)", hỗ trợ chi phí dịch thuật, hoặc chế độ ứng trước chi phí 弁護士 của 法テラス (hỗ trợ pháp lý). Hơn nữa, các chương trình hỗ trợ và bàn bạc nhằm giúp việc giao lưu, gặp gỡ đứa trẻ (qua hình thức trực tuyến hoặc trực tiếp) diễn ra thuận lợi cũng được thiết lập, giúp bạn không bị cô lập và nhận được sự hỗ trợ đầy đủ từ các cơ quan công quyền.
5. Kiến thức chuyên sâu về "Ly hôn quốc tế, quyền nuôi con và duy trì cuộc sống" từ các cơ quan công quyền
Để giải quyết các rắc rối xoay quanh Công ước Hague và hướng tới một cuộc sống ổn định tại Nhật Bản, việc hiểu rõ hệ thống pháp luật Nhật Bản cũng như phương châm chính thức của 出入国在留管理庁 là điều tối quan trọng. Dưới đây là các kiến thức thực tế được bổ sung dựa trên thông tin chính thức từ các cơ quan công quyền.
① Nuôi dưỡng con cái sau ly hôn và chuyển đổi sang 在留資格 「定住者」 (出入国在留管理庁)
Trường hợp người cha/mẹ có quốc tịch nước ngoài đang cư trú tại Nhật với 在留資格 là 「日本人の配偶者等」, nếu ly hôn (hoặc người phối ngẫu qua đời), họ sẽ mất đi tư cách tương ứng của visa đó. Theo hướng dẫn của 法務省 (出入国在留管理庁), nếu người đó vẫn có nguyện vọng tiếp tục lưu trú tại Nhật sau khi ly hôn, việc cho phép chuyển đổi sang 在留資格 「定住者」 sẽ được xem xét nếu đáp ứng các điều kiện sau:
-
Quyền nuôi dưỡng và giám hộ con cái: Có con ruột mang quốc tịch Nhật Bản, và bản thân đang nắm quyền nuôi dưỡng đứa trẻ đó, hoặc đang thực tế giám hộ và nuôi dạy đứa trẻ tại Nhật Bản.
-
Năng lực duy trì sinh kế: Có tài sản hoặc thu nhập ổn định đủ để tự lập cuộc sống tại Nhật (có triển vọng sống mà không cần phụ thuộc vào 生活保護, có thỏa thuận rõ ràng về chi phí nuôi con để tránh việc nợ đọng...).
-
Hành vi đạo đức tốt: Không có tiền án tiền sự nghiêm trọng hoặc vi phạm pháp luật nghiêm trọng.
Như vậy, chỉ cần bạn có lý do chính đáng và thành tích thực tế trong việc nuôi dạy con cái tại Nhật, Chính phủ luôn có phương châm tạo điều kiện cho phép lưu trú.
② "Biện pháp xử lý liên quan đến giám hộ con cái" trong luật nội địa và tiêu chuẩn của Tòa án (最高裁判所・法務省)
Tại các 家庭裁判所 của Nhật Bản, độc lập với thủ tục hoàn trả của Công ước Hague, tòa án vẫn tiến hành các phiên phân xử liên quan đến việc quyết định quyền nuôi con, quyền giám hộ và chi phí nuôi dưỡng tại nội địa Nhật Bản. Trong các án lệ của 最高裁判所 và thực tiễn của 家庭裁判所, tiêu chuẩn quan trọng nhất để quyết định người cha/mẹ nuôi dưỡng (người giám hộ) chính là "Lợi ích của đứa trẻ (子供の福祉)". Cụ thể, các yếu tố sau đây sẽ được xem xét tổng hợp:
-
Nguyên tắc tính liên tục: Từ trước đến nay ai là người chủ yếu chăm sóc đứa trẻ về cả thể chất lẫn tinh thần, và có cần thiết phải duy trì môi trường sống ổn định hiện tại của trẻ hay không.
-
Nguyên tắc ưu tiên người mẹ (đặc biệt khi trẻ còn bú mẹ hoặc quá nhỏ): Coi trọng mối quan hệ gắn bó với người mẹ trong thời kỳ sơ sinh và ấu thơ.
-
Tôn trọng ý chí của đứa trẻ: Trường hợp đứa trẻ đã đạt đến độ tuổi nhất định (thường từ 10 đến 15 tuổi trở lên), nguyện vọng của chính đứa trẻ sẽ được xem xét.
-
Đánh giá bất lợi đối với hành vi tự ý đưa con đi bất hợp pháp: Tuy nhiên, nếu việc đưa con đi có lý do chính đáng như để lánh nạn khỏi bạo lực gia đình (DV) hoặc dựa trên thành tích giám hộ thực tế, hành vi đó sẽ không bị coi là tự ý bắt cóc bất hợp pháp và người mẹ/cha đó không bị đánh giá là không đủ tư cách giám hộ.
③ Bảo hộ pháp lý và hỗ trợ dành cho nạn nhân bị bạo lực gia đình (DV)
Nếu bạn về nước với lý do chạy trốn khỏi hành vi DV của người phối ngẫu, dựa trên luật pháp nội địa Nhật Bản (Luật phòng chống DV), bạn có thể nhận được sự bảo hộ và hỗ trợ tự lập từ 配偶者暴力相談支援センター, 警察, hoặc 福し事務所. Trong phương châm cơ bản của 内閣府, các cư dân mang quốc tịch nước ngoài cũng là đối tượng được bảo hộ bình đẳng như người Nhật, bất kể rào cản về ngôn ngữ. Ngoài ra, bằng cách nộp đơn yêu cầu Tòa án ra 「保護命令」 (lệnh cấm tiếp cận hoặc lệnh buộc rời khỏi nhà), bạn có thể ngăn chặn về mặt pháp lý việc người phối ngẫu đuổi theo đến Nhật để tiếp cận bạn và đứa trẻ. Việc bạn đã từng nhận các sự hỗ trợ này trong thực tế sẽ trở thành bằng chứng khách quan vô cùng mạnh mẽ tại tòa án xử lý Công ước Hague để chứng minh "nguy cơ hiểm họa lớn nếu trả con về".
Tóm tắt: Đừng gánh chịu một mình, hãy tư vấn với chuyên gia trước tiên
Vấn đề ly hôn quốc tế, tự ý đưa con đi, và Công ước Hague không đơn thuần là sự bất hòa trong gia đình, mà là một bài toán cực kỳ phức tạp có sự đan xen giữa luật pháp quốc tế, các hiệp định giữa các quốc gia, và cả tư cách lưu trú (visa) tại Nhật Bản.
Tâm lý sợ hãi, tự trách rằng "vì mình tự ý dẫn con đi mà không nói với đối phương nên mình là người sai", hoặc lo sợ "liệu mình có bị 警察 bắt không" rồi chọn cách khép kín bản thân, không chịu tư vấn với ai chính là điều làm cho tình hình trở nên tồi tệ nhất. Các tòa án và 外務省 của Nhật Bản sẽ không bao giờ đơn phương đổ lỗi cho nạn nhân có lý do chính đáng như DV, ngược lại họ luôn có sẵn các thủ tục được thiết kế nhằm đặt sự an toàn của đứa trẻ lên hàng đầu.
Gửi đến các bạn đã tìm đọc được bài viết này thông qua việc tìm kiếm thông tin trên internet: Nếu hiện tại, bạn đang có bất kỳ sự lo lắng nào về mối quan hệ với người phối ngẫu nước ngoài, về tương lai của con mình, hay về 在留資格 tại Nhật Bản, xin hãy mạnh dạn bước lên một bước để nhận tư vấn từ văn phòng của chúng tôi - nơi am hiểu sâu sắc về luật gia đình quốc tế và các nghiệp vụ nhập cảnh, hoặc liên hệ với các đầu mối công quyền như Cơ quan trung ương của 外務省, hay 法テラス. Giải pháp bảo vệ tương lai an lành cho bạn và con yêu chắc chắn sẽ được tìm thấy.
Kết hôn quốc tế: Thủ tục đưa con về Nhật và lưu ý về Công ước Hague cùng visa 特定活動
