नेपालमा जस्तै जापानमा पनि सम्बन्धविच्छेद (डिभोर्स) पछि पेन्शन बाँडफाँड (年金分割) को अधिकार विदेशी नागरिकहरूलाई पनि लागु हुन्छ भन्ने कुरा धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ। विशेष गरी नेपाली समुदायमा श्रीमान्-श्रीमतीबीच विभिन्न कारणले सम्बन्धविच्छेद हुने क्रम बढेको छ। यदि तपाईं वा तपाईंको चिनजानको कोही जापानमा厚生年금 को निर्भरतामा (国民年金第3号被保険者) हुनुहुन्थ्यो भने, सम्बन्धविच्छेद पछि पनि पेन्शनको आधा हिस्सा दाबी गर्न सक्नुहुन्छ। यस लेखमा 行政書士 ले यसका शर्तहरू र प्रक्रियाहरूबारे स्पष्ट रूपमा जानकारी दिनुभएको छ।
1. ३号分割को ठूलो विशेषता: पूर्व जीवनसाथीको "सहमति" आवश्यक पर्दैन
सामान्यतया सम्पत्ति बाँडफाँड वा अन्य विषयमा दुवै पक्षको आपसी सहमति अनिवार्य हुन्छ। तर,厚生年금 को "3号分割" को मामिलामा भने अंशबन्डाको अनुपातमा दुवैको सहमति आवश्यक पर्दैन।
विवाहको समयमा कम्पनीका कर्मचारी वा सरकारी जागिरे श्रीमान् (वा श्रीमती) माथि आश्रित रहेको अवधिमा, त्यो अवधिको厚生年금 को रेकर्ड (標準報酬) को आधा (50%) भाग आफ्नो नाममा छुट्याउन सकिन्छ। यसमा अर्को पक्षको हस्ताक्षर वा सहमति पत्र लिइरहनु पर्दैन, त्यसैले सम्बन्धविच्छेद पछि सम्पर्कमा नरहन चाहनेहरूका लागि पनि ढुक्कसँग प्रक्रिया अगाडि बढाउन सकिने व्यवस्था हो।
2. ३号分割 दाबी गर्नका लागि पूरा गर्नुपर्ने दुई महत्वपूर्ण शर्तहरू
सबैले जतिबेला पनि यो दाबी गर्न सक्दैनन्। कानूनले तोकेको कडा मापदण्डहरू पूरा भएको हुनुपर्छ:
-
लागू हुने अवधिको सीमा (विशेष अवधि): विदेशी आश्रित जीवनसाथी国民年金 को "第3号被保険者" बनेको अवधिमध्ये सन् २००८ (平成२०) अप्रिल १ देखि पछि को अवधिमा मात्र यो लागू हुन्छ। यसभन्दा अघिको अवधि ३号分割को दायरामा पर्दैन।
-
समयसीमाको पालना (५ वर्षभित्र): सबैभन्दा ख्याल गर्नुपर्ने कुरा समयसीमा हो। सम्बन्धविच्छेद भएको भोलिपल्टदेखि गनेर ५ वर्षभित्र दाबी गरिसक्नु पर्ने नियम छ। यदि यो ५ वर्षको अवधि एक दिन मात्रै नाघ्यो भने पनि कानूनत: हक समाप्त हुन्छ। (※ सन् २०२६ अप्रिल १ भन्दा अगाडि सम्बन्धविच्छेद गर्नुभएको, आदिको हकमा भने फरक नियम हुन सक्छ)।
3. ३号分割को प्रक्रियाका लागि चाहिने आवश्यक कागजातहरू
वास्तविक रूपमा 日本年金機構（年金事務所） मा 標準報酬改定請求書 पेश गर्नका लागि केही कागजातहरू तयार पार्नुपर्छ:
-
標準報酬改定請求書 (日本年金機構 को वेबसाइट वा काउन्टरबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ)
-
दाबी गर्ने व्यक्तिको 年金番号 वा マイナンバー खुल्ने कागजात
-
विवाहको अवधि प्रष्ट पार्ने कागजात (戸籍謄本、戸籍抄本、全部事項証明書 वा 個人事項証明書 आदि)
-
विदेशी नागरिकको हकमा जापानको कोoseki मा मात्रै सबै विवरण नसमेटिन सक्ने वा आफ्नै देशको विवाहको इतिहास प्रमाणित गर्नुपर्ने भएकोले, माथिका अतिरिक्त स्वदेशबाट जारी गरिएको जन्मदर्ता प्रमाणपत्र (出生証明書), विवाहदर्ता प्रमाणपत्र (婚姻証明書), सम्बन्धविच्छेद प्रमाणपत्र (離婚証明書) जस्ता सरकारी कागजातहरू बारम्बार पेश गर्नुपर्ने हुन्छ। स्वदेशबाट कागजात मगाउन समय लाग्न सक्ने हुनाले समयमै तयारी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।
४. विदेशीको सम्बन्धविच्छेद, पेन्शन र भिसा सम्बन्धी बारम्बार सोधिने ३ वटा प्रश्नोत्तर (Q&A)
Q1. म विदेशी नागरिक हूँ, जापानमा सम्बन्धविच्छेद गरेपछि पेन्शन बाँडफाँडबाट पाएको रकम आफ्नो देश (नेपाल) फर्किएपछि पनि पाउन सकिन्छ?
A. तोकिएको पेन्शन प्राप्त गर्ने योग्यता (सामान्यतया १० वर्ष वा सोभन्दा बढी) पूरा गरेको छ भने, स्वदेश फर्किएपछि पनि पेन्शन पाउन सक्ने व्यवस्था छ। साथै, जापान र नेपालबीच सामाजिक सुरक्षा सम्झौता लागू भएको अवस्थामा पेन्शन जोड्न मिल्ने फाइदाहरू पनि हुन्छन्। यद्यपि, व्यक्तिगत अवस्था अनुसार प्रक्रिया फरक हुने भएकोले नजिकैको 年金事務所 वा विशेषज्ञसँग सल्लाह गर्नुहोला।
Q2. श्रीमानलाई थाहै नदिई ३号分割को प्रक्रिया अगाडि बढाउन मिल्छ? उहाँलाई थाहा हुँदा कुनै झमेला त हुँदैन?
A. ३号分割 गर्न अर्को पक्षको सहमति नचाहिने हुनाले, प्रक्रिया अगाडि बढाउँदा उहाँको सहमति माग्दै सीधै सम्पर्क हुने छैन। तर, 日本年金機構 बाट आउने चिठीपत्रहरू घरमा आउँदा परिवारका अन्य सदस्य वा पूर्व श्रीमान्-श्रीमतीलाई थाहा हुन सक्ने सम्भावना पूर्ण रूपमा नकार्न सकिंदैन, त्यसैले पत्राचार गर्ने ठेगाना आदिको बारेमा भने ध्यान दिनुहोला।
Q3. डिपेन्डेन्ट वा स्पोउज भिसामा जापानमा बसिरहेको विदेशीको सम्बन्धविच्छेद भएमा, पेन्शन分割को प्रक्रियासँगै भिसाको स्थिति के हुन्छ?
A. सम्बन्धविच्छेद पछि सोझै 在留資格 खारेज हुन सक्ने जोखिम हुने भएकोले १४ दिनभित्र सम्बन्धित निकायमा सूचना (配偶者に関する届出) दिनु पर्छ र ६ महिनाभित्र भिसा परिवर्तन (在留資格変更) गर्नु पर्ने हुन्छ। 日本人の配偶者等 वा 永住者の配偶者等 को भिसामा बसेकाहरूले सम्बन्धविच्छेद भएको १४ दिनभित्र 入国管理局（出入国在留管理局） मा सूचना दिनु कानुनी दायित्व हो। यदि जीवनसाथੀको रूपमा कुनै क्रियाकलाप नगरी ६ महिना बितेमा भिसा खारेज हुन सक्छ। जापानमै बसिरहन चाहनुहुन्छ भने 定住者 वा 就労 भिसामा परिवर्तन गर्नको लागि तुरुन्तै 行政書士 जस्ता विशेषज्ञहरूसँग परामर्श गर्नुहोला।
