नमस्ते! म जापानमा भिसा र 在留資格 सम्बन्धी काम गर्ने विशेषज्ञ 行政書士 हुँ।
जापानमा बस्ने विदेशी नागरिकहरूको संख्या बढ्दै जाँदा, धेरै कम्पनीहरूबाट "राम्रो विदेशी कर्मचारी कसरी राख्ने?" वा "नयाँ विदेशी कर्मचारी भर्ना गर्न लागेका छौँ, के गर्ने?" भन्ने जस्ता सोधपुछहरू निकै बढेका छन्। यसका साथै, जापानमा काम खोजिरहेका वा कम्पनी परिवर्तन (Job change) गर्न चाहने विदेशी साथीहरूबाट पनि दिनहुँ धेरै परामर्शहरू आउने गर्छन्।
विदेशी नागरिकलाई काममा राख्दा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र सबैभन्दा धेरै समस्या आउने बुँदा भनेको " आफूसँग भएको भिसा (在留資格) र वास्तवमा गर्ने कामको विवरण (सम्झौताको विषय) मिल्छ कि मिल्दैन" भन्ने कुरा हो।
"धेरै दुःख गरेर राम्रो मान्छे काममा राखियो, तर पछि कानुन विपरीत हुन पुग्यो।" "भिसा छँदैछ, केही हुन्न होला भन्ठानेको त पछि काम गर्न नमिल्ने खालको पो रहेछ।"
यस्ता दुःखद समस्याहरूबाट बच्नका लागि, यस पटक म विदेशी कामदार राख्दा अनिवार्य रूपमा थाहा पाउनुपर्ने "在留資格 र कामको विवरण सही तरिकाले चेक गर्ने विधि" को बारेमा कानुनी शब्दहरू प्रयोग नगरी, सबैले बुझ्ने गरी सरल भाषामा व्याख्या गर्नेछु। कम्पनीको HR (कर्मचारी प्रशासन) हेर्ने व्यक्तिहरू मात्र नभई, जापानमा काम गर्ने विदेशी नागरिकहरूले पनि यो लेख अन्तिमसम्म पढेर जानकारी लिनुहोला।
1. ठूलो भ्रम: "भिसा भएपछि जे काम गरे पनि हुन्छ"
सबैभन्दा पहिले, एउटा आधारभूत कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। त्यो के हो भने, "जापानमा काम गर्ने भिसा (就労 भिसा) हुँदैमा, जुनसुकै काम गर्न पाइन्छ भन्ने छैन।"
जापानको कानुन अनुसार, विदेशी नागरिकहरू जापानमा बस्न र गतिविधिहरू गर्नका लागि 「在留資格」 भनिने एउटा प्रणाली बनाइएको छ। र, कम्पनीमा काम गर्नका लागि दिइने धेरैजसो 就労 भिसाहरूमा "गर्न मिल्ने कामको दायरा" कडा रूपमा तोकिएको हुन्छ।
उदाहरणका लागि, अफिसको काम वा प्राविधिक (Technical) काम गर्ने विदेशीहरूसँग प्रायः हुने भिसा 「技術・人文知識・国際業務」 हो। यो भिसा विश्वविद्यालय आदिमा पढेको विशेषज्ञ ज्ञान वा आफ्नो देशको संस्कृति प्रयोग गरिने अन्तर्राष्ट्रिय कामहरू (जस्तै: दोभाषे, अनुवादक, भाषा शिक्षक आदि) का लागि मात्र दिइन्छ।
यदि कुनै कम्पनीले यो 「技術・人文知識・国際業務」 भिसा भएको विदेशी नागरिकलाई काममा राख्यो, तर कम्पनीको मुख्य कामको रूपमा "सामान ओसार्ने वा गोदाम (Warehouse) मा सामान मिलाउने काम", "फ्याक्ट्रीको लाइनमा एसेम्बली (Assembly) गर्ने काम" जस्ता शारीरिक श्रम बढी चाहिने सामान्य काम (सिधा भाषामा भन्दा साधारण मजदुरी) गरायो भने के होला?
यसको सीधा उत्तर हो: यो पूर्ण रूपमा कानुन विपरीत (入管法 को उल्लंघन) हुन जान्छ। केही विशेष भिसाहरू (जस्तै: 特定技能 आदि) बाहेक, सामान्य अफिस वा प्राविधिक काम गर्ने 就労 भिसामा फ्याक्ट्रीको शारीरिक काम वा साधारण मजदुरी गर्न अनुमति हुँदैन। यसरी सरकारले तोकेको दायराभन्दा बाहिर गएर विदेशीलाई काममा लगाउनु वा विदेशी आफैँले काम गर्नुलाई "不法就労" (अवैध काम) भनिन्छ।
2. उदाहरणबाट बुझौँ: के गर्न "मिल्छ" (OK) र के "मिल्दैन" (NG)?
भिसा र कामको विवरणको सम्बन्धलाई अझ गहिराइमा बुझ्नका लागि, प्रायः विवाद भइरहने "बिक्री तथा ग्राहक सेवा (Sales & Hospitality)" को क्षेत्रलाई उदाहरणको रूपमा लिएर हेरौँ।
【NG हुने अवस्था: सामान्य पसलहरूमा क्यासियर वा सामान थन्क्याउने काम】
सानो सुपरमार्केट, कन्भिनियन्स स्टोर (Combini), वा ड्रग स्टोरहरूमा सामान्य क्यासियरको काम गर्ने, सामान शेल्फमा राख्ने, स्टक चेक गर्ने वा पसल सफा गर्ने काम मुख्य कामको रूपमा गराएर विदेशी नागरिकलाई राख्नु हो। यस्तो काममा सम्बन्धित व्यक्ति जतिसुकै इमानदार र दक्ष भए पनि, त्यसलाई 「技術・人文知識・国際業務」 भिसा अन्तर्गत पर्ने "विशेषज्ञ काम" मानिँदैन। त्यसैले, यो कामको विवरण राखेर 就労 भिसाको आवेदन दिएमा अध्यागमन (Immigration) ले स्वीकृत गर्दैन (不許可 हुन्छ), र पहिले नै भिसा भएको व्यक्तिलाई पनि यो काममा फुल-टाइम लगाएमा कानुन उल्लंघन हुन्छ।
【OK हुने अवस्था: ड्युटी-फ्री (Tax-free) पसल वा पर्यटकीय क्षेत्रमा दोभाषे र सेल्सको काम】
अर्कोतर्फ, उस्तै पसलमा सामान बेच्ने वा ग्राहक हेर्ने काम भए तापनि, सर्तहरू फरक भएमा यो काम गर्न मिल्छ। उदाहरणका लागि, आधाभन्दा बढी ग्राहकहरू विदेशी पर्यटक आउने "ड्युटी-फ्री पसल" वा "पर्यटकीय क्षेत्रको पसल" को कल्पना गर्नुहोस्। त्यहाँ, विदेशी ग्राहकहरूलाई उनीहरूकै मातृभाषामा सामानको बारेमा बुझाउने, ट्याक्स-फ्रीको प्रक्रिया गरिदिने, वा जापानी कर्मचारी र ग्राहकको बीचमा बसेर दोभाषेको काम गर्ने कुरा नै "दैनिक मुख्य काम" हो भने के हुन्छ? यो अवस्थामा, विदेशी भाषा प्रयोग गरिने "अनुवाद/दोभाषे काम" वा विदेशी संस्कृति बुझ्नुपर्ने "国際業務" अन्तर्गत पर्ने भएकाले, 「技術・人文知識・国際業務」 भिसामा सजिलै काम गर्न पाइन्छ।
अर्थात्, महत्त्वपूर्ण कुरा "तपाईँ कुन कम्पनीमा काम गर्दै हुनुहुन्छ" भन्ने होइन, तर "वास्तवमा दैनिक रूपमा मुख्य काम के गर्नुहुन्छ" भन्ने कुरा हो। कामको यही वास्तविक विवरणले नै भिसा मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने तय गर्छ।
3. "मलाई थाहा थिएन" भनेर उम्किन पाइँदैन! कम्पनी नै बन्द गराउन सक्ने 「不法就労助長罪」
यहाँ, कम्पनीका सञ्चालक तथा HR हेर्ने व्यक्तिहरूले अनिवार्य रूपमा थाहा पाउनुपर्ने एउटा ठूलो जोखिमको बारेमा कुरा गरौँ।
यदि कम्पनीमा काम गर्ने विदेशी नागरिकले आफ्नो भिसाको दायराभन्दा बाहिरको काम गरिरहेको छ, वा काम गर्ने अधिकार नै नभएको अवस्थामा (जस्तै भिसाको म्याद सकिएको) काम गरिरहेको छ भने, सजाय विदेशी नागरिकलाई मात्र हुँदैन। उनीहरूलाई काममा राख्ने "कम्पनी पक्ष" (कम्पनीको मालिक वा भर्ना गर्ने जिम्मेवार व्यक्ति) लाई पनि निकै कडा सजाय हुन्छ।
यसलाई कानुनमा 「不法就労助長罪」 (अवैध काममा सहयोग पुर्याएको कसुर) भनिन्छ।
出入国在留管理庁 र 警察庁 को निर्देशिका अनुसार, 不法就労助長罪 को कडा सजाय अन्तर्गत "३ वर्षसम्मको जेल सजाय वा ३० लाख येनसम्मको जरिवाना", वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
यो कानुनको सबैभन्दा डरलाग्दो पक्ष भनेको, कम्पनीले "मलाई यस्तो कानुन थाहा थिएन" वा "कर्मचारी आफैँले ठीक छ भनेकाले विश्वास गरेँ" भनेर बहाना बनाउन पाउँदैन। कम्पनीको लापरबाही (चेक गर्नुपर्ने कुरा चेक नगर्नु) का कारण अवैध काम हुन गएको प्रमाणित भएमा सजाय भोग्नुपर्छ।
सजाय पाएमा कम्पनीको सामाजिक प्रतिष्ठा गुम्छ र आगामी धेरै वर्षसम्म कम्पनीले विदेशी कर्मचारी राख्न पाउने छैन, जसले कम्पनीको व्यवसाय नै धरापमा पर्न सक्छ। त्यसैले, सम्झौताको विवरण र 在留資格 को जाँचमा कहिल्यै सम्झौता गर्नु हुँदैन।
4. दुविधा हुँदाको सहारा! 「就労資格証明書」 को प्रयोग गरौँ
"हामी नयाँ विदेशी कर्मचारी राख्न त चाहन्छौँ, तर उनको अहिलेको भिसाले हाम्रो कम्पनीको यो काम गराउँदा कतै कानुन विपरीत त हुन्न...?" "कामको प्रकार अलि फरक खालको छ, यो भिसाको दायराभित्र पर्छ कि पर्दैन हामी आफैँले छुट्ट्याउन सकेनौँ।"
यसरी कामको व्यावहारिक क्षेत्रमा कहिलेकाँही निर्णय गर्न गाह्रो हुने अवस्थाहरू आउँछन्। यस्तो बेला कम्पनी र विदेशी कर्मचारी दुवैले १००% ढुक्क भएर सम्झौता गर्नका लागि सरकारको एउटा आधिकारिक व्यवस्था छ।
त्यो हो, 「就労資格証明書」 (रोजगारी योग्यता प्रमाणपत्र) को आवेदन।
सरल भाषामा भन्दा, 就労資格証明書 भनेको जापानको 出入国在留管理局 (入管) लाई "यो विदेशी नागरिकले हाम्रो कम्पनीमा यो काम गर्दा कानुनी रूपमा कुनै समस्या त छैन?" भनी अगाडि नै कागजात पेस गरेर चेक गराउनु हो। यदि सबै कुरा ठीक छ भने, 入管 ले आधिकारिक रूपमा यो प्रमाणपत्र जारी गरिदिन्छ।
■ 就労資格証明書 लिनुका ठूला फाइदाहरू
विशेष गरी अर्को कम्पनीबाट काम छोडेर आउने (Job change गर्ने) व्यक्तिलाई काममा राख्दा यो प्रमाणपत्र निकै उपयोगी हुन्छ। अघिल्लो कम्पनीमा 「技術・人文知識・国際業務」 भिसा लिएको भए तापनि, तपाईँको कम्पनीमा गर्ने काम अघिल्लो कम्पनीको जस्तै हुबहु हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। यदि नयाँ कम्पनीको कामको विवरण 入管 को मापदण्डसँग मेल खाएन भने, अर्को पटक भिसा नवीकरण (Visa renew) गर्ने बेलामा "यो काम भिसाको दायराभित्र नपर्ने भएकाले भिसा थप्न मिल्दैन, आफ्नो देश फर्कनुहोस्" भनिने ठूलो जोखिम हुन्छ।
काममा राखेर केही महिना काम गराइसकेपछि "भिसा थप्न नमिल्ने रहेछ" भन्ने थाहा भयो भने कम्पनी र कर्मचारी दुवैलाई ठूलो घाटा हुन्छ। तर, काम सुरु गर्नुअघि वा काम सुरु गरे लगत्तै यो 「就労資格証明書」 आवेदन दिएर लिइयो भने, सरकारले "यो काम गर्न मिल्छ" भनेर प्रमाणित गरिदिएको हुने भएकाले, भविष्यमा भिसा थप्ने बेला कुनै समस्या हुँदैन र भिसा रिजेक्ट हुने जोखिम शून्य बराबर हुन्छ।
कम्पनीका लागि "अन्जानमा अवैध काम गराउने जोखिम" पूर्ण रूपमा टर्छ भने विदेशी कर्मचारीले पनि "सुरक्षित भएर लामो समय काम गर्ने वातावरण" पाउँछन्। त्यसैले कामको विवरणमा थोरै पनि शङ्का लागेमा यो प्रक्रिया अपनाउन म जोडदार सुझाव दिन्छु।
5. विदेशी कामदार राख्दा अनिवार्य नियम (厚生労働省)
在留資格 को जाँचका साथै, बिर्सन नहुने अर्को एउटा सरकारी प्रक्रिया छ। त्यो हो 厚生労働省 ले अनिवार्य गरेको 「外国人雇用状況の届出」 (विदेशी नागरिकको रोजगारी स्थितिको रिपोर्ट)।
जापानको कानुन अनुसार, कम्पनीले एक जना मात्र विदेशी नागरिकलाई काममा राख्दा वा कुनै विदेशी कर्मचारीले काम छोड्दा, प्रत्येक पटक ハローワーク (रोजगार केन्द्र) मार्फत 厚生労働省 लाई अनिवार्य रूपमा जानकारी गराउनुपर्छ।
यो नियम रेगुलर स्टाफ (正社員) का लागि मात्र नभई, पार्ट-टाइम (アルバイト) काम गर्नेहरू र हप्ताको २८ घण्टाभित्र काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी (留学生) हरूका लागि पनि लागू हुन्छ (※ 特別永住者 आदि बाहेक)। यदि यो रिपोर्ट गर्न बिर्सिएमा वा झूटो विवरण दिएमा कम्पनीलाई "३ लाख येनसम्मको जरिवाना" हुन सक्ने भएकाले, HR हेर्ने व्यक्तिहरूले भिसा चेक गर्नेसँगै यो काम पनि अनिवार्य रूपमा गर्नुहोला।
जापानमा विदेशी कामदार राख्दा चाहिने 「外国人雇用状況の届出」 बारे 行政書士 को जानकारी
6. विदेशी कामदार सम्बन्धी दुविधाहरूको समाधान: Q&A "मलाई यो थाहा पाउनु थियो!"
यहाँ, विदेशी कर्मचारी राख्न चाहने कम्पनीहरू र जापानमा काम खोजिरहेका वा कम्पनी परिवर्तन गर्न चाहने विदेशीहरूले प्रायः सोध्ने ३ वटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरूको उत्तर दिनेछु।
Q1. हामीले 「技術・人文知識・国際業務」 भिसा भएको व्यक्तिलाई काममा राख्यौँ। कम्पनीको नियम अनुसार, सुरुको केही महिना (ट्रेनिङ अवधि) फ्याक्ट्री वा पसलमा भुइँसतहको शारीरिक काम गराउन मिल्छ कि मिल्दैन?
A1. अवधि तोकिएको छ र भविष्यको कामको लागि आवश्यक पर्ने "तार्किक ट्रेनिङ" हो भने कतिपय अवस्थामा स्वीकृत हुन सक्छ, तर निकै सावधानी अपनाउनुपर्छ।
入管 को अहिलेसम्मको निर्णय अनुसार, भविष्यमा अफिसको म्यानेजर, प्राविधिक वा मार्केटिङ जस्ता "भिसाको दायराभित्र पर्ने विशेषज्ञ काम" गर्ने कुरा निश्चित छ र त्यसकै बुझाइका लागि सुरुको केही महिनादेखि बढीमा १ वर्ष जतिको "नयाँ कर्मचारी ट्रेनिङ" को रूपमा फ्याक्ट्री वा स्टोरमा काम गराउनुलाई अस्थायी रूपमा स्वीकार गर्न सकिन्छ।
तर, यसका लागि स्पष्ट रूपमा 「研修計画書」 (ट्रेनिङ योजना पत्र) बनाएको हुनुपर्छ। "अहिले मान्छे पुगेको छैन, त्यसैले सुरुको ६ महिना जति फ्याक्ट्रीको लाइनमा काम गराऔँ" भन्ने सोचेर काममा लगाइयो भने, त्यसलाई ट्रेनिङ नभई साधारण मजदुरी गराएको मानिनेछ र त्यो अवैध (不法就労) हुन जान्छ। साथै, ट्रेनिङको अवधि धेरै लामो भएमा वा वास्तवमा ट्रेनिङको रिपोर्ट बुझाउने र सिकाउने व्यवस्था नभएमा 入管 बाट कडा कारबाही हुने जोखिम उच्च रहन्छ। त्यसैले योजना पहिले नै स्पष्ट हुनुपर्छ।
Q2. हाम्रोमा एक जना धेरै राम्रो 留学生 ले पार्ट-टाइम काम गरिरहनुभएको छ। उहाँले विश्वविद्यालय पास गरेपछि हामी उहाँलाई सिधै रेगुलर स्टाफ (Full-time) को रूपमा राख्न चाहन्छौँ। कलेजको दीक्षान्त समारोह (Graduation) सकिने बित्तिकै फुल-टाइम काम गराउन सुरु गर्दा हुन्छ?
A2. हुँदैन, कदै पनि हुँदैन! भिसा 「留学」 बाट 「就労」 मा परिवर्तन गर्ने अनुमति सरकारबाट आधिकारिक रूपमा नआएसम्म, कुनै पनि हालतमा फुल-タイム काम गराउनु हुँदैन।
留学生 सँग भएको भिसा पढ्नका लागि दिइएको 「留学」 भिसा मात्र हो। 「資格外活動許可」 लिएर हप्ताको "२८ घण्टाभित्र" काम गर्न पाए पनि, कलेज पास गर्दैमा स्वतः फुल-टाइम काम गर्न मिल्ने होइन।
सही प्रक्रिया के हो भने, कलेज पास गर्नुअघि नै (प्रायः अघिल्लो वर्षको डिसेम्बर वा जनवरीतिरबाटै आवेदन दिन मिल्छ) 出入国在留管理局 मा गएर 「在留資格変更許可申請」 (भिसा परिवर्तनको आवेदन) दिनुपर्छ। र, नयाँ काम गर्ने भिसा भएको 「在留カード」 (रेसिडेन्ट कार्ड) हातमा परेपछि मात्र फुल-टाइम काम गराउन सुरु गर्नुपर्छ। अनुमति आउनुअघि नै फुल-टाइम काम गराएमा कम्पनी र विदेशी नागरिक दुवै अवैध कामको सजायको भागीदार हुनेछन्, त्यसैले समय तालिकामै ध्यान दिनुहोला।
Q3. हामीले अर्को कम्पनीमा काम गरिसकेको विदेशी नागरिकलाई बीचमै काममा राख्न लागेका छौँ। उनको अहिलेको 在留カード हेर्दा भिसाको म्याद अझै २ वर्ष बाँकी देखिन्छ। अघिल्लो कम्पनीमा पनि उस्तै काम गरेको र म्याद पनि बाँकी भएकाले, केही प्रक्रिया नगरी भोलिदेखि नै काममा लगाउँदा हुन्छ नि, हैन?
A3. यो निकै खतरनाक सोच हो। भिसाको म्याद बाँकी भए पनि, तपाईँको कम्पनीमा गर्ने "वास्तविक कामको विवरण" 入管 को मापदण्डसँग मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने कुरा फरक हो। त्यसैले अनिवार्य रूपमा 「就労資格証明書」 को प्रक्रिया गर्नुपर्छ।
अघि चर्चा गरिए झैँ, 在留カード मा बाँकी रहेको म्याद भनेको "अघिल्लो कम्पनीको काम" का लागि दिइएको अनुमति मात्र हो। कम्पनी परिवर्तन भएपछि सामान, ग्राहक, र कामको सन्तुलन पनि परिवर्तन हुन्छ। बाहिरबाट हेर्दा उस्तै "सेल्स" वा "IT इन्जिनियर" देखिए पनि, 入管 ले राम्रोसँग चेक गर्दा "यो नयाँ कम्पनीको स्केल र कामको विवरण अनुसार यो भिसा मिल्दैन" भन्ने निर्णय गर्न सक्ने जोखिम रहन्छ।
प्रक्रिया नगरी २ वर्ष काम गराएपछि, भिसा थप्ने बेलामा कागजात बुझाउँदा 入管 ले "विगत २ वर्षको काम भिसाको दायरा बाहिरको भएकाले भिसा थप्न मिल्दैन र यो अवधि अवैध काम गरेको मानिनेछ" भनिदियो भने अवस्था निकै खराब हुन्छ। यो समस्याबाट बच्नका लागि, कम्पनी परिवर्तन गरेर आउने कर्मचारी राख्दा भिसाको म्याद जतिसुकै बाँकी भए पनि तुरुन्तै 「就労資格証明書」 आवेदन दिएर सरकारबाट हरियो बत्ती (क्लियरेन्स) लिनु नै बुद्धिमानी हो।
7. निष्कर्ष: सही प्रक्रिया अपनाएर कम्पनीको भविष्य उज्ज्वल बनाऔँ
विदेशी कर्मचारी व्यवस्थापनमा "भिसा र कामको विवरण (सम्झौताको विषय) बीचको असमझदारी" कम्पनीका लागि ठूलो धक्का हुन सक्छ।
जापानको अध्यागमन सम्बन्धी कानुन र नियमहरू निकै जटिल छन् र समय-समयमा परिवर्तन भइरहन्छन्। इन्टरनेटमा भेटिने अपुष्ट जानकारी वा साथीभाइले "हाम्रोमा त यसरी गर्दा केही भएन, हुन्छ होला" भनेका कुराहरूको भर परेर आफैँ निर्णय गर्नु निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ।
यदि तपाईँलाई "यो काम गराउँदा भिसा मिल्छ कि मिल्दैन होला?" वा "अर्को कम्पनीबाट आउन लागेका कर्मचारीको भिसामा केही समस्या त छैन?" भन्ने जस्तो थोरै पनि शङ्का लागेमा, समस्या परेर सजाय पाउनुअघि नै तुरुन्तै 出入国在留管理局 को विन्डोमा वा विदेशीहरूको भिसा प्रक्रियामा विशेषज्ञता भएको हाम्रो कार्यालय (当事務所) मा परामर्श लिनुहोस्।
सही ज्ञान राखेर र सरकारको आधिकारिक प्रमाणपत्र प्रणालीको सही प्रयोग गरेर, कम्पनी र विदेशी कर्मचारी दुवैले ढुक्क भई आफ्नो शतप्रतिशत दिएर काम गर्न सक्ने उत्कृष्ट कार्यस्थलको निर्माण गरौँ।
