जापानमा बस्ने विदेशीहरूको संख्या वर्षैपिच्छे बढ्दै जाँदा, "यदि जापानमा परिवारको कुनै सदस्यको मृत्यु भयो भने, 相続手続き को प्रक्रिया कस्तो हुन्छ?" भन्ने जस्ता गम्भीर प्रश्न र सल्लाहका लागि आउनेहरूको संख्या पनि बढ्दै गएको छ।
विशेष गरी, लामो समयदेखि जापानमा बस्दै आएका र यहाँ घर वा बचत भएका, अथवा आफ्नो देश (विदेश) मा पनि घरजग्गा जस्ता सम्पत्ति छोडेका मानिसहरूको हकमा यो प्रक्रिया निकै जटिल बन्न पुग्छ। यस्तो अवस्थामा जापानको कानून लागू हुन्छ कि आफ्नै देशको कानून? जापानको 裁判所 ले यसमा सहयोग गर्छ कि गर्दैन? जस्ता धेरै अलमलहरू सृजना हुन्छन्।
यस लेखमा, हामी जापानमा बसोबास गर्ने विदेशी परिवारहरूलाई ध्यानमा राख्दै, सकेसम्म जटिल प्राविधिक शब्दहरू प्रयोग नगरी, कुनै भवितव्य आइपर्दा थाहा पाउनै पर्ने 「国際相続」 को आधारभूत कुराहरू र यसको प्रक्रियाको बारेमा सरल रूपमा व्याख्या गर्नेछौं।
1. एउटा उदाहरण: जापानमा बस्ने एउटा विदेशी परिवारको समस्या
तपाईंहरूलाई बुझ्न सजिलो होस् भन्नका लागि, यहाँ एउटा काल्पनिक उदाहरण हेरौं।
【परिवारको अवस्था】
-
被相続人 (मृतक): ए ज्यू (एशियाली मुलुकको नागरिक - मानौं "D देश"। जापानमा १५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि बस्दै आएका र 永住者 को भिसा भएका)।
-
परिवार: श्रीमती र २ छोराछोरी (सबैजना D देशकै नागरिक र जापानमा सँगै बस्दै आएका)।
-
पृष्ठभूमि: ए ज्यूको जापानमा एक भवितव्य दुर्घटनाका कारण अचानक निधन भयो।
-
सम्पत्तिको विवरण:
-
जापानको बैंकमा रहेको खाता र जापानमै किनेको आफ्नै घर (अचल सम्पत्ति)।
-
दुर्घटना गराउने पक्षसँग क्षतिपूर्तिको माग गर्ने अधिकार।
-
आफ्नो देश (D देश) मा छोडेको जग्गा र घर।
-
शोकमा परेको परिवारले 相続手続き को प्रक्रिया अगाडि बढाउन त खोज्यो, तर सम्पत्ति कसरी बाँड्ने भन्ने विषयमा आफन्तहरूबीच कुरा नमिल्दा छलफल बीचमै रोकियो।
यस्तो अवस्थामा, परिवारले 「日本の家庭裁判所」 मा 調停 (छलफलको मध्यस्थता) वा 審判 को लागि निवेदन दिन सक्छन् कि सक्दैनन्? अनि, कुन देशको कानूनलाई आधार मानेर छलफल अगाडि बढाउनुपर्छ होला?
2.日本の家庭裁判所 ले हाम्रो निवेदन स्वीकार गर्छ? (国際裁判管轄)
सर्टकटमा भन्नुपर्दा: यस्तो अवस्थामा, परिवारले遺産分割 को調停 आदिका लागि日本の家庭裁判所 मा निवेदन दिन पूर्ण रूपमा सम्भव छ।
कानूनी संसारमा 「国際裁判管轄」 भन्ने एउटा नियम हुन्छ। यसले "कुन देशको 裁判所 सँग यो विवाद समाधान गर्ने अधिकार छ" भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ।
जापानको नियम (जस्तै 家事事件手続法 आदि) अनुसार, सैद्धान्तिक रूपमा "विपक्षी पक्ष (अन्य相続人 आदि) को ठेगाना जापानमा भएको बेला" वा "मृतक (被相続人) को अन्तिम ठेगाना जापानमा भएको बेला" जापानको 裁判所 ले उक्त मुद्दा हेर्न सक्छ भनी तोकिएको छ।
यस उदाहरणमा, दिवंगत ए ज्यू र उहाँको परिवारका सबै सदस्यहरू लामो समयदेखि जापानमै बस्दै आएका थिए र उनीहरूको जीवनको मुख्य केन्द्र पनि जापान नै थियो। त्यसैले, परिवारको नागरिकता जापानको नभए पनि,日本の家庭裁判所 ले यसलाई स्वीकार गरेर छलफल (調停 वा 審判) अगाडि बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।
3. कुन देशको कानून अनुसार सम्पत्ति बाँड्ने? (準拠法 को निर्धारण)
अब आउने अर्को प्रश्न भनेको "कुन देशको नियम (कानून) प्रयोग गरेर सम्पत्ति बाँड्ने?" भन्ने हो। यसलाई कानूनी भाषामा 「準拠法」 भनिन्छ।
जापानको "法の適用に関する通則法" भन्ने कानून अनुसार, सम्पत्ति उत्तराधिकार सम्बन्धी आधारभूत नियम "मृतकको本国法 (अर्थात मृतक जुन देशको नागरिक हो, त्यही देशको कानून)" अनुसार हुनुपर्छ।
त्यसैले, यस उदाहरणमा सैद्धान्तिक रूपमा "D देशको कानून" को आधारमा को-को相続人 हुने र कसले कति हिस्सा (相続分) पाउने भन्ने कुराको निर्णय गरिन्छ।
ध्यान दिनुहोस्: देश अनुसार "सम्पत्ति बाँड्ने नियम" फरक हुन्छ
यहाँ एउटा धेरै महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, सम्पत्ति उत्तराधिकार सम्बन्धी कानूनी धारणा विश्वभर मुख्यतया दुई भागमा बाँडिएको छ:
-
相続統一主義 (जापान र धेरैजसो देशहरूमा लागू हुने): सम्पत्ति "नगद" होस् या "जग्गा/घर (अचल सम्पत्ति)", सबैलाई मृतकको本国法 अनुसार नै एकैसाथ प्रक्रिया अगाडि बढाइन्छ।
-
相続分割主義 (केही देशहरूमा मात्र लागू हुने): नगद वा बैंकको पैसा (चल सम्पत्ति) को हकमा मृतकको本国法 लागू हुन्छ, तर जग्गा वा घर (अचल सम्पत्ति) को हकमा भने "जुन देशमा त्यो सम्पत्ति रहेको छ, त्यही देशको कानून" लागू हुन्छ।
यदि मृतकको आफ्नो देश (D देश) 相続分割主義 अपनाउने देश हो भने, जापानमा रहेको घरको उत्तराधिकारको हकमा सम्पत्ति रहेको ठाउँ अर्थात् "जापानको कानून" लागू हुन्छ। यसरी नागरिकता अनुसार कुन कानून लागू हुने भन्ने कुरा एउटा पजल जस्तै परिवर्तन हुने भएकाले, पहिले नै यसबारे राम्रोसँग बुझ्नु एकदमै जरुरी हुन्छ।
4. दुर्घटनाको क्षतिपूर्ति र विदेशमा रहेको सम्पत्तिलाई कसरी हेरिन्छ?
(1) दुर्घटना बापतको क्षतिपूर्तिको व्यवस्था
यदि कसैको दुर्घटनामा परी मृत्यु भयो भने, दुर्घटना गराउने पक्ष वा बीमा कम्पनीबाट क्षतिपूर्ति (पीडित परिवारलाई दिइने रकम आदि) पाउने अधिकार सृजना हुन्छ। के यो अधिकार पनि सम्पत्ति (उत्तराधिकार) भित्र पर्छ?
जापानका पुराना कानूनी फैसलाहरू (नजीर) लाई हेर्ने हो भने, सवारी दुर्घटनाको क्षतिपूर्तिको माग गर्ने अधिकार पनि相続財産 भित्रै पर्ने मानिन्छ। र, त्यो क्षतिपूर्ति सम्बन्धी नियम धेरैजसो दुर्घटना भएको ठाउँको कानून (अवैध कार्य सम्बन्धी 準拠法) अनुसार निर्धारण हुन्छ। त्यसैले, जापानको कानून अनुसार तय भएको क्षतिपूर्तिको रकमलाई相続人 हरूबीच बाँडफाँड गरिन्छ।
(2) आफ्नो देश (विदेश) मा छोडेको सम्पत्तिमा हुन सक्ने समस्या
सबैभन्दा टाउको दुखाइको विषय भनेको आफ्नो देश (विदेश) मा छोडेको जग्गा वा घरको व्यवस्थापन हो।
日本の家庭裁判所 ले समग्र सम्पत्ति कसरी बाँड्ने भन्ने विषयमा छलफल गराउन त सक्छ। तर, "विदेशमा रहेको अचल सम्पत्तिको नामसारी (स्वामित्व परिवर्तन) गर्ने प्रक्रिया" का लागि जापानको 裁判所 ले सिधै आदेश दिन भने मिल्दैन।
किनभने धेरैजसो देशहरूमा आफ्नो देश भित्र रहेको अचल सम्पत्तिको नामसारी वा व्यवस्थापनको अधिकार त्यही देशको 裁判所 वा सरकारी निकायसँग मात्र सुरक्षित (専属管轄) हुन्छ।
त्यसैले,日本の家庭裁判所 मा सम्पत्ति बाँड्ने सहमति भए पनि, त्यो कागज लिएर आफ्नो देशको सरकारी कार्यालयमा जाँदा सजिलै नामसारी हुन्छ नै भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। खराब अवस्थामा, तपाईंले आफ्नो देशमा त्यहाँकै नियम अनुसार फेरि सुरुदेखि नै यो प्रक्रिया (जस्तै त्यहाँको 裁判所 मा प्रक्रिया धाउने) दोहोर्याउनु पर्ने हुन सक्छ।
5. सरकारी तथ्याङ्कले देखाउने "विदेशी नागरिकको उत्तराधिकार" को वास्तविकता
जापानको 出入国在留管理庁 (入管庁) ले सार्वजनिक गरेको 「在留外国人統計」 अनुसार, 中長期在留者 र 特別永住者 लाई जोडेर जापानमा बस्ने विदेशीहरूको कुल संख्या सन् २०२३ को अन्त्यसम्ममा ३४ लाख १८ हजार ६२९ जना पुगेको छ, जुन इतिहासकै सबैभन्दा बढी हो।
यति ठूलो संख्यामा विदेशीहरू जापानमा बस्नुको अर्थ, जापान भित्रै आफ्नो सम्पत्ति (बैंक खाता, घरजग्गा, गाडी आदि) जोड्ने विदेशीहरूको संख्या पनि उत्तिकै बढेको छ। जब तपाईंको जीवनको मुख्य आधार नै जापान बनिसकेको हुन्छ, तब परिवारको सदस्यको मृत्युपछि जापानमै 相続手続き को अवस्था आउनु कुनै अनौठो कुरा होइन।
6. थाहा पाउनै पर्ने! 国際相続 सम्बन्धी केही प्रश्नोत्तरहरू (Q&A)
यहाँ हाम्रा ग्राहकहरूले सबैभन्दा धेरै सोध्ने अन्तर्राष्ट्रिय उत्तराधिकार सम्बन्धी ३ वटा मुख्य प्रश्नहरूको जवाफ प्रस्तुत गरिएको छ।
Q1. मलाई मेरो श्रीमानको देशको कानून (本国法) थाहा छैन, अथवा त्यहाँको कानून धेरै जटिल छ भने के गर्ने?
A1. जापानको 裁判所 वा 行政書士 जस्ता विशेषज्ञहरूले प्रक्रिया अगाडि बढाउँदा, त्यो देशको कानून मन्त्रालयको सामग्री, जापानमा रहेको उक्त देशको दूतावासले जारी गर्ने कानूनी प्रमाणपत्र, वा त्यहाँको कानूनको मूल पाठलाई अनुवाद गरेर अनुसन्धान गर्छन्। तर, एकजना सर्वसाधारण व्यक्ति आफैले ती कानूनी धाराहरू खोजेर जापानी भाषामा अनुवाद गर्नु एकदमै गाह्रो काम हो। यो "本国法 को अनुसन्धान" नै 国際相続 को सबैभन्दा ठूलो बाधा हो। त्यसैले, अन्तर्राष्ट्रिय कानूनी मामिलामा जानकार 行政書士 वा 弁護士 सँग परामर्श लिन हामी कडा सुझाव दिन्छौं।
Q2. परिवारका सबै सदस्य विदेशी (जापानी नागरिकता नभएका) भए पनि, जापानमा रहेको सम्पत्तिमा "जापानको相続税 (सम्पत्ति कर)" लाग्छ?
A2. हो, लाग्छ। जापानको कर कार्यालयको नियम अनुसार, मृतक (被相続人) वा सम्पत्ति पाउने व्यक्ति (相続人) को ठेगाना जापानमा छ भने, उनीहरूको नागरिकता जेसुकै भए पनि जापान भित्र रहेको सम्पत्ति (र निश्चित शर्त अन्तर्गत विदेशमा रहेको सम्पत्ति) मा जापानको 相続税 लाग्छ। यदि कुल सम्पत्ति कर छुटको सीमा (३ करोड येन + ६ लाख येन × कानूनी相続人 को संख्या) भन्दा बढी छ भने, मृत्यु भएको थाहा पाएको भोलिपल्टदेखि १० महिनाभित्र जापानको 税務署 मा कर बुझाउनुपर्छ।
Q3. आफ्नो देशमा भएका आफन्तहरू (आमाबुबा वा दिदीबहिनी/दाजुभाइ) सँग सम्पर्क हुन सकिरहेको छैन। के जापानमा भएका परिवारले मात्र यो प्रक्रिया पूरा गर्न सक्छन्?
A3. सैद्धान्तिक रूपमा मिल्दैन। मृतकको "本国法" अनुसार को-को हकवाला (उत्तराधिकारी) हुने भन्ने कुरा तय हुन्छ। यदि तपाईंको देशमा भएका आमाबुबा वा दाजुभाइ पनि हकवालाको सूचीमा पर्छन् भने, उनीहरू सबैको सहमति (अर्थात् 遺産分割協議書 मा हस्ताक्षर, वा हस्ताक्षर प्रमाणित गरेको प्रमाणपत्र आदि) बिना जापानको बैंक खाता बन्द गर्न वा घरजग्गाको नामसारी गर्न मिल्दैन। यदि कोही सम्पर्क विहीन छन् भने, विदेशमा खोजी गर्ने वा जापानको 裁判所 मार्फत 不在者財産管理人 जस्तो विशेष कानूनी प्रतिनिधि नियुक्त गर्ने प्रक्रियाबारे सोच्नुपर्ने हुन्छ।
7. निष्कर्ष: जटिल 国際相続 को लागि विशेषज्ञको सल्लाह लिनुहोस्
विदेशी नागरिकको सम्पत्ति उत्तराधिकारको प्रक्रिया भनेको सामान्य "पैसा बाँड्ने" कुरा मात्र होइन, तपाईंले निम्नलिखित चरणहरू पार गर्नुपर्ने हुन्छ:
-
मृतकको देशको कानून (本国法) को सही अनुसन्धान गर्ने।
-
त्यो कानून र जापानको कानूनबीच कुनलाई प्राथमिकता दिने (準拠法) भन्ने कुरा निश्चित गर्ने।
-
देशभित्र र बाहिरका सबै हकवालाहरूको पहिचान गरी, विदेशबाट आवश्यक कागजातहरू (जस्तै 出生証明書, हस्ताक्षर प्रमाणित आदि) मगाउने।
-
जापान र विदेशमा रहेका छुट्टाछुट्टै सम्पत्ति अनुसार सही तरिकाले नामसारी गर्ने।
शोकमा परेका परिवारका सदस्यहरूले आफैं यी सबै झन्झटिलो प्रक्रियाहरू पूरा गर्नु, त्यो पनि जापानी भाषामा कागजातहरू तयार पार्नु निकै ठूलो बोझ हुन सक्छ।
हाम्रो कार्यालयले विदेशी नागरिकहरूको भिसा आवेदन (在留資格) मात्र नभई, जापानको जीवनसँग जोडिएका यस्ता अन्तर्राष्ट्रिय कानूनी मामिला र 国際相続 को परामर्श पनि प्रदान गर्दै आएको छ। यदि तपाईंलाई भविष्यको सम्पत्ति व्यवस्थापनबारे कुनै चिन्ता छ, वा अहिले नै यस्तो समस्या परेर अलमलमा हुनुहुन्छ भने, कृपया एकपटक हामीलाई निःसंकोच सम्पर्क गर्नुहोस्। जापानको 在留資格 र अन्तर्राष्ट्रिय कानूनमा विशेषज्ञता भएका 行政書士 को टोलीले तपाईं र तपाईंको परिवारलाई पूर्ण रूपमा सहयोग गर्नेछ।
