जिम्मेवार प्रशासनिक अधिवक्ता (行政書士) को जानकारी: जापानमा काम गर्ने विदेशी नागरिकको मृत्यु भएमा… के विदेशमा रहेका परिवारले जापानको "遺族年金" पाउन सक्छन्? यसका सर्त र प्रक्रियाहरू

नमस्ते। म जापानमा बसोबास अनुमति (VISA) सम्बन्धी प्रक्रियाहरू र जापानमा बस्ने विदेशी नागरिकहरूलाई सहयोग गर्न विशेष रूपमा काम गर्ने 行政書士 हुँ।

जापानका कम्पनी, कारखाना वा पसलहरूमा कडा परिश्रम गर्ने विदेशीहरूको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दै गइरहेको छ। तिनीहरूमध्ये धेरैजसो आफ्ना प्यारा परिवारलाई स्वदेशमै छोडेर, एक्लै जापानमा आएर संघर्ष गरिरहेका छन्।

तर, यदि जापानमा काम गरिरहेका कुनै विदेशी नागरिकको बिरामी, चोटपटक वा अचानक दुर्घटनाका कारण मृत्यु भयो भने, विदेशमा रहेका उनीहरूका परिवारको अवस्था के होला?

वास्तवमा, यदि उनीहरूले जापानको पेन्सन प्रणाली (厚生年金 वा 国民年金) मा आबद्ध भई 厚生年金補償料 तिरेका थिए भने, उनीहरूको मृत्युपछि परिवारलाई आर्थिक सहयोग गर्नका लागि "遺族年金" (Inviting Pension) दिने व्यवस्था छ। यो रकम परिवार जापानमा नभई आफ्नै देशमा बसोबास गरिरहेको अवस्थामा पनि पाउन सकिन्छ।

तर, "विदेशी भएकाले प्रक्रिया थाहा छैन" वा "के कस्ता सर्तहरू पूरा गरेपछि यो पैसा पाइन्छ?" भन्ने जस्ता चिन्ता र अन्योल धेरैमा देखिने गरेको छ।

त्यसैले यस पटक, जापानमा काम गर्ने विदेशी नागरिकको मृत्यु हुँदा विदेशमा बस्ने परिवारले जापानको 遺族年金 प्राप्त गर्नका लागि आवश्यक पर्ने सर्तहरू, कागजातहरू र ध्यान दिनुपर्ने महत्त्वपूर्ण बुँदाहरूका बारेमा प्राविधिक शब्दहरू प्रयोग नगरी सरल भाषामा व्याख्या गर्नेछु।

1. वास्तवमा "遺族年金" भनेको के हो? के विदेशमा बस्ने परिवारले साँच्चै यो पैसा पाउँछन्?

जापानको कुनै कम्पनीमा नियमित कर्मचारी (Full-time) वा निश्चित समयभन्दा बढी काम गर्ने आंशिक कर्मचारी (Part-time) का रूपमा काम गर्दा, हरेक महिनाको तलबबाट "厚生年金保険料" काटिन्छ। यो रकम पछि वृद्ध अवस्थामा पाइने "老齢年金" का लागि मात्र होइन।

यो त काम गर्ने व्यक्तिको अचानक मृत्यु भयो भने, उसमा आश्रित परिवारको जीवनयापन सुरक्षित गर्नका लागि एउटा बीमाको रूपमा राखिएको रकम हो। यसैलाई "遺族年金 (遺族厚生年金)" भनिन्छ।

यसमा राष्ट्रियताले कुनै फरक पार्दैन। विदेशी नागरिक नै भए पनि यदि उनीहरू जापानको पेन्सनमा आबद्ध थिए र सर्तहरू पूरा गरेका छन् भने, विदेशमा रहेका उनीहरूका परिवार (श्रीमती, छोराछोरी, आमाबुबा आदि) ले जापान सरकार (日本年金機構) सँग यो रकम माग गरेर प्राप्त गर्न सक्छन्।

2. 遺族年金 प्राप्त गर्नका लागि "मृत्यु भएका व्यक्ति" मा हुनुपर्ने सर्तहरू

विदेशमा रहेका परिवारले यो रकम प्राप्त गर्नका लागि सबैभन्दा पहिले "मृत्यु भएका व्यक्ति" ले निश्चित सर्तहरू पूरा गरेको हुनुपर्छ। कानुनी भाषालाई सजिलो गरी बुझ्दा, मुख्य रूपमा तलका मध्ये कुनै एक अवस्था मिलेको हुनुपर्छ:

1. जापानको कम्पनीमा काम गरिरहेकै अवधिमा (厚生年金 मा आबद्ध रहेकै बेला) मृत्यु भएको हुनुपर्ने।

2. कम्पनी छोडेपछि, जापानमा सोही बिरामी वा चोटपटकको पहिलो पटक अस्पतालमा जाँच गराएको मितिले ५ वर्षभित्र सोही कारणले मृत्यु भएको हुनुपर्ने।

3. 障害年金 (गम्भीर अपाङ्गता वा बिरामी हुँदा पाइने पेन्सन) को ग्रेड १ वा ग्रेड २ पाइरहेका व्यक्तिको मृत्यु भएको हुनुपर्ने।

4. पहिले नै 老齢年金 पाउने अधिकार प्राप्त गरिसकेका वा पेन्सनको प्रिमियम तिरेको अवधि (छुट पाएको अवधिसहित) कुल २५ वर्ष वा सोभन्दा बढी भएका व्यक्तिको मृत्यु भएको हुनुपर्ने।

★ सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नियम: "पेन्सनको प्रिमियम नियमित रूपमा तिरेको थियो कि थिएन?"

माथिका सर्तहरूमध्ये विशेष गरी '१' र '२' को अवस्थामा, मृत्यु हुनुअघि पेन्सनको रकम राम्रोसँग तिरेको थियो कि थिएन भनेर कडा जाँच गरिन्छ।

• साधारण नियम: मृत्यु भएको दिनको अघिल्लो दिनसम्ममा, पेन्सनमा आबद्ध हुनुपर्ने कुल अवधिको कम्तीमा "दुई तिहाइ (२/३) अवधि" को प्रिमियम तिरेको (वा तिर्न छुट पाएको) हुनुपर्छ।

• विशेष नियम: यदि कुल अवधिको दुई तिहाइ पुग्दैन भने पनि, मृत्यु भएको महिनाको दुई महिना अघिसम्मको पछिल्लो १ वर्षमा पेन्सन रकम भुक्तानी नगरेको (बाँकी रहेको) महिना १ महिना पनि हुनु हुँदैन।

जापानको कम्पनीमा काम गरेर हरेक महिना तलबबाट स्वतः रकम काटिने गरेको थियो भने सामान्यतया समस्या हुँदैन। तर, कम्पनी छोडेर पेन्सनमा आबद्ध नभएको अवधि छ भने, वा व्यक्तिगत व्यवसाय गर्नेहरूले 国民年金 को भुक्तानी बाँकी राखेका छन् भने विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

3. पेन्सन प्राप्त गर्न सक्ने "परिवार" को सर्तहरू

अब, "कसले" यो रकम पाउन सक्छ भन्ने सर्तका बारेमा जानौँ। यो पैसा जो पायो उसैले पाउने होइन। मृत्यु भएको व्यक्तिले आर्थिक रूपमा पालेका (सङ्गे जीवनयापन गरिरहेका वा खर्च पठाइरहेका) परिवारका सदस्यहरू मात्र यसका हकदार हुन्छन्।

हकदार हुने परिवारको दायरा र प्राथमिकताको क्रम यस प्रकार छ:

1. श्रीमान्/श्रीमती र छोराछोरी (यसलाई पहिलो प्राथमिकता दिइन्छ)

2. आमाबुबा

3. नातिनातिना

4. हजुरबुबा/हजुरआमा

★ उमेरको हदबन्दीमा ध्यान दिनुहोस्

• छोराछोरी वा नातिनातिनाको हकमा: सामान्यतया "१८ वर्ष पुगेको वर्षको मार्च ३१ सम्म (हाई स्कूल पास गरुन्जेल सम्म)" का अविवाहित छोराछोरी मात्र हकदार हुन्छन्। यदि अपाङ्गता भएका सन्तान हुन् भने २० वर्षभन्दा कम उमेरसम्म सेवा पाउन सकिन्छ।

• श्रीमतीको हकमा: उमेरको कुनै हदबन्दी हुँदैन। तर, ३० वर्षभन्दा कम उमेरकी र छोराछोरी नभएकी श्रीमतीको हकमा भने यो पेन्सन जीवनभर नभई "५ वर्षका लागि मात्र" सीमित हुन्छ।

• श्रीमान्, आमाबुबा, वा हजुरबुबा/हजुरआमाको हकमा: सम्बन्धित व्यक्तिको मृत्यु हुँदाको समयमा उनीहरूको उमेर "५५ वर्ष वा सोभन्दा बढी" हुनुपर्छ र पेन्सन रकम भने "६० वर्ष पुगेपछि" मात्र वितरण हुन थाल्छ।

4. विदेशबाट निवेदन दिँदा "सबैभन्दा ठूलो बाधा" बन्ने आवश्यक कागजातहरू

विदेशमा बस्ने परिवारले जापानको पेन्सन कार्यालयमा रकम दाबी गर्दा यो चरण सबैभन्दा गाह्रो हुन्छ। जापानमा "戸籍" (पारिवारिक दर्ता प्रणाली) जस्तो सहज व्यवस्था छ, तर विदेशी नागरिकहरूको जापानमा यस्तो दर्ता हुँदैन। त्यसैले, आफूहरू "वास्तविक परिवार भएको" र "मृत्यु भएको व्यक्तिसँगै बसिरहेको वा आर्थिक सहयोग (रेमिट्यान्स) पाइरहेको" प्रमाणित गर्ने सबै कागजातहरू आफ्नै देशबाट सङ्कलन गर्नुपर्छ।

मुख्य रूपमा आवश्यक पर्ने कागजातहरू यस प्रकार छन्:

• 婚姻証明書 (विवाह दर्ता प्रमाणपत्र – मृत्यु भएका व्यक्तिसँग वैवाहिक सम्बन्ध प्रमाणित गर्न)

• 出生証明書 (जन्म दर्ता प्रमाणपत्र – छोराछोरी भएको खण्डमा वा आमाबुबाले दाबी गर्दाको नाता प्रमाणित गर्न)

• 死亡診断書 को प्रतिलिपि (मृत्युको कारण र मिति प्रमाणित गर्न)

• 申立書 (सङ्गे जीवनयापन गरेको सम्बन्धी स्वघोषणा पत्र – विदेशमा भए तापनि नियमित रूपमा खर्च पठाई सँगै जीवनयापन गरिरहेको प्रमाणित गर्ने कागजात। यसमा तेस्रो पक्षको हस्ताक्षर आवश्यक पर्छ)

• मृत्यु हुनुभन्दा अघिल्लो वर्षको आम्दानी प्रमाणित गर्ने कागजात (श्रीमती आदिको आम्दानी निश्चित सीमाभन्दा कम छ भनी प्रमाणित गर्न)

• मृत्यु भएका श्रीमान्/श्रीमतीको 住民票 को दर्ता खारेज भएको प्रमाणपत्र (जापानमा दर्ता हटेको प्रमाण)

• पेन्सन रकम प्राप्त गर्नका लागि विदेशको बैंक खाता सम्बन्धी विवरण

यहाँ ध्यान दिनुहोस्! अनुवाद र प्रमाणीकरणको नियम

आफ्नो देशबाट मगाइएका कागजातहरू अवश्य पनि आफ्नै भाषामा लेखिएका हुन्छन्। जापानको 日本年金機構 मा बुझाउँदा "सबै कागजातहरूको जापानी भाषामा अनुवाद" अनिवार्य रूपमा संलग्‍न गर्नुपर्छ। साथै, अनुवाद गर्ने व्यक्तिको नाम, ठेगाना र अनुवाद गरिएको मिति पनि उल्लेख गर्नुपर्छ। यसबाहेक, ती कागजातहरू सक्कली हुन् भनी प्रमाणित गर्न स्थानीय सरकारी निकाय वा जापान दूतावासबाट प्रमाणित (Notary/Attestation) गराउनुपर्ने हुन्छ, जुन विदेशी नागरिकहरूका लागि निकै झन्झटिलो र गाह्रो काम हो।

5. सरकारी निकायका आधिकारिक स्रोत: थप जान्नै पर्ने महत्त्वपूर्ण जानकारी

पेन्सनको प्रक्रिया गर्दा सरकार, 出入国在留管理庁 (अध्यागमन विभाग), र 日本年金機構 (जापान पेन्セン संगठन) ले जारी गरेका केही थप महत्त्वपूर्ण जानकारीहरू तल प्रस्तुत गरिएको छ।

① 脱退一時金 सँगको सम्बन्ध (दुईमध्ये एउटा मात्र रोज्न पाइन्छ)

जापान छोडेर जाने विदेशीहरूले अक्सर प्रयोग गर्ने व्यवस्था भनेको "脱退一時金" (Lump-sum Withdrawal Refund) हो। यो निश्चित अवधि पेन्सन बुझाएका विदेशीहरू आफ्नो देश फर्कने बेला पैसा फिर्ता पाउने प्रणाली हो। तर, यदि जापानमा कसैको मृत्यु भयो र परिवारले 遺族年金 दाबी गरेर प्राप्त गरेमा, सोही अवधिको 脱退一時金 पछि दाबी गर्न पाइने छैन। यसको उल्टो, यदि पहिले नै 脱退一時金 को पूरै रकम लिइसकिएको छ भने, 遺族年金 पाउने अधिकार समाप्त हुन्छ। त्यसैले कुन प्रक्रिया अगाडि बढाउने भन्ने कुरा रकम र पछिको जीवनयापनलाई विचार गरेर सावधानीपूर्वक रोज्नुपर्छ।

② 年金通算協定 (सामाजिक सुरक्षा सम्झौता) को जाँच

जापानले केही देशहरू (जस्तै अमेरिका, जर्मनी, चीन, फिलिपिन्स आदि) सँग "社会保障協定" (Social Security Agreement) गरेको छ। यो पेन्सनको दोहोरो भुक्तानी रोक्न र जापानमा काम गरेको अवधि तथा आफ्नै देशमा काम गरेको अवधिलाई "जोडेर गणना गर्न" मिल्ने व्यवस्था हो। उदाहरणका लागि, जापानमा काम गरेको अवधि छोटो भएर सर्त पूरा नभए पनि, सम्झौता भएका देशहरूका नागरिकले आफ्नो देशको पेन्सन अवधिलाई जोडेर सर्त पूरा गर्न सक्छन्। नेपाल, भियतनाम, म्यानमार जस्ता देशहरू हाल यस सम्झौताको तयारीमा रहेका वा नसमेटिएका हुनाले, राष्ट्रियता अनुसार लागू हुने नियमहरू फरक पर्न सक्छन् भन्ने कुरामा ध्यान दिनु जरुरी छ।

6. विदेशीहरूको 遺族年金 सम्बन्धी बारम्बार सोधिने ३ प्रश्नहरू (Q&A)

Q1. मेरो श्रीमान्को जापानमा मृत्यु भयो। हाम्रो विवाह भएको भर्खरै मात्र भएको थियो र म अझै आफ्नै देशमा छु। उहाँले पैसा पठाएको बैंक रेकर्डहरू पनि धेरै छैनन्, के मैले 遺族年金 पाउन सक्छु?

A1. पाउने सम्भावना पूर्ण रूपमा छ। यदि तपाईंहरूले 婚姻届 (विवाह दर्ता) गरेर कानुनी रूपमा विवाह गर्नुभएको हो भने, 婚姻証明書 बाट परिवारको सम्बन्ध प्रमाणित हुन्छ। "सँगै जीवनयापन गरेको (आर्थिक निर्भरता)" प्रमाणित गर्नका लागि बैंकबाट पैसा पठाएको रेकर्ड सबैभन्दा राम्रो हो। तर यदि त्यस्तो रेकर्ड कम छ भने पनि, विगतका फोन कलका विवरणहरू, च्याट म्यासेजहरू, वा एकअर्काको पारिवारिक अवस्थाको विस्तृत विवरण लेखिएको "申立書" (घोषणापत्र) तयार गरी तेस्रो पक्षको प्रमाणित संलग्‍न गरेमा 日本年金機構 ले मान्यता दिएका उदाहरणहरू छन्। त्यसैले हिम्मत नहारी विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नुहोस्।

Q2. के 遺族年金 को पैसा सिधै विदेशको बैंक खातामा मगाउन सकिन्छ? अनि पैसा आफ्नै देशको मुद्रामा आउँछ?

A2. हजुर, विदेशको खातामा सिधै रकम पठाउन सम्भव छ। 日本年金機構 ले विदेशको बैंक खातामा रकम जम्मा गर्ने सुविधा दिन्छ। तर, जुनसुकै बैंक भएर पुग्दैन; जापानबाट अन्तर्राष्ट्रिय रेमिट्यान्स (SWIFT Code भएको बैंक आदि) स्वीकार गर्ने खाता हुनुपर्छ। साथै, पैसा सामान्यतया अमेरिकी डलर (USD) वा स्थानीय मुद्रामा परिवर्तन भएर जम्मा हुन्छ। प्रक्रियाको क्रममा "送金希望先金融機関の証明書" (बैंक प्रमाणित कागजात) आवश्यक पर्दछ।

Q3. श्रीमान् गुमाएका कारण म निकै पीडामा छु। यो पेन्सन दाबी गर्ने प्रक्रिया कहिलेसम्ममा गरिसक्नुपर्छ? यसको कुनै समय सीमा हुन्छ?

A3. 遺族年金 दाबी गर्ने अधिकारको सीमा (हदम्याद) "५ वर्ष" को हुन्छ। मृत्यु भएको दिनको भोलिपल्टदेखि ५ वर्ष बितिसकेपछि यो पेन्सन पाउने कानुनी अधिकार समाप्त (時効) हुन्छ। विदेशबाट कागजातहरू सङ्कलन गर्न र जापानी भाषामा अनुवाद गर्न धेरै महिना वा लामो समय लाग्न सक्ने भएकाले, दुःखको घडीमा पनि जति सक्दो चाँडो प्रक्रियाको तयारी सुरु गर्न सिफारिस गरिन्छ।

निष्कर्ष: विदेशीहरूको जटिल पेन्सन प्रक्रिया विशेषज्ञलाई सुम्पनु नै सुरक्षित हुन्छ

जापानमा आफ्नो प्रिय परिवारको सदस्य गुमाउनुको ठूलो पीडामाझ, नबुझिने जापानी भाषाका कागजातहरू तयार गर्नु र विदेशबाट जटिल प्रमाणपत्रहरू सङ्कलन गर्नु परिवारका लागि मानसिक र शारीरिक रूपमा निकै ठूलो बोझ हो।

विशेष गरी, 出入国在留管理庁 (入管 – अध्यागमन विभाग) को नियम र 日本年金機構 को सुक्ष्म जाँचका मापदण्डहरू बुझेर पहिलो पटकमै त्रुटिरहित कागजात बुझाउनु सजिलो कुरा होइन। कागजातमा सामान्य गल्ती हुँदा पनि विदेश र जापानबीच कागजात ओसारपसार गर्दा पेन्सन पाउन महिनौँ ढिलो हुन सक्छ।

हामी "बसिरहेको अनुमति (VISA) सम्बन्धी विशेषज्ञ 行政書士" का रूपमा, विदेशमा रहेका परिवारसँगको संवाददेखि आवश्यक कागजातहरूको अनुवाद र जाँचसम्मका सम्पूर्ण कार्यहरूमा यहाँहरूलाई एकमुष्ट सहयोग प्रदान गर्दछौँ।

सेवा सूची