जापानको 在留資格 (VISA) सम्बन्धी काममा विशेष दक्षता हासिल गरेको 行政書士 को दृष्टिकोणबाट, विदेशी कामदार रोजगारको क्षेत्रमा बारम्बार सोधिने एउटा मुख्य प्रश्न "特定技能1号 विदेशी कामदारका लागि आवासको व्यवस्था र जीवनयापन सहयोगका नियमहरू" बारे सजिलो गरी व्याख्या गर्न गइरहेको छु।
जापानमा "特定技能1号" का विदेशी कामदारहरूलाई भित्र्याउने कम्पनीहरू (特定技能所属機関) ले उनीहरूलाई जापानमा सुरक्षित रूपमा बस्न सकून् भनेर विभिन्न प्रकारका जीवनयापन सहयोग पुर्याउनु कानूनी रूपमा अनिवार्य गरिएको छ। ती मध्ये पनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र समस्याहरू आउन सक्ने विषय भनेको "आवास (कोठा) को व्यवस्था" सम्बन्धी नियम हो।
विदेशी कामदारलाई नयाँ भर्ना गर्दा वा विदेशबाट बोलाउँदा कस्तो कोठा तयार पार्ने र सम्झौता गर्दा कस्ता कुराहरूमा ध्यान दिने? 出入国在留管理庁（入管庁） ले तोकेको पछिल्लो कार्यविधि र सरकारी मापदण्डका आधारमा, रोजगारदाता कम्पनीका प्रतिनिधिहरू र जापानमा कोठा खोज्न समस्यामा परेका विदेशीहरूका लागि आवश्यक प्रक्रिया र ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू स्पष्ट रूपमा तयार पारिएको छ। कृपया अन्तिमसम्म पढेर आफ्नो दैनिक काममा प्रयोग गर्नुहोला।
1. 特定技能1号 विदेशीका लागि आवासको व्यवस्था अनिवार्य हुनुको कारण
特定技能1号 को 在留資格 मा काम गर्ने विदेशी कामदारका लागि सरकारले तोकेको "सहयोग योजनाहरूको शृङ्खला" (支援計画) उचित रूपमा लागू गर्नुपर्छ। यस 支援計画 भित्र "जापान आउँदा र जाँदा गर्ने स्वागत तथा बिदाइ" वा "जापानी भाषा अध्ययनको सहयोग" सँगसँगै "उपयुक्त आवासको व्यवस्था सम्बन्धी सहयोग" पनि स्पष्ट रूपमा समावेश गरिएको छ।
यदि कम्पनीले "कोठा आफैं खोज्नुहोस्" भनेर विदेशी कामदारलाई पूरै छोडिदियो र फलस्वरूप उनीहरूले बस्ने ठाउँ पाएनन् वा अति नै खराब वातावरणमा बस्न बाध्य भए भने, कम्पनीले आफ्नो सहयोगको कर्तव्य पालना नगरेको मानिनेछ। यस्तो अवस्थामा 特定技能 को कामदार राख्ने अनुमति (योजनाको स्वीकृति) रद्द समेत हुन सक्छ।
त्यसैले, कम्पनी आफैं अगाडि सरेर तलाइएका ३ वटा तरिकाहरू मध्ये कुनै एक तरिकाबाट आवासको व्यवस्था गर्नु सामान्य प्रक्रिया हो।
2. कम्पनीले आवासको व्यवस्था गर्ने ३ वटा मुख्य तरिकाहरू
विदेशी कामदारका लागि आवासको व्यवस्था गर्ने मुख्य ३ वटा तरिकाहरू छन्: "भाडा सम्झौतामा सहयोग", "कम्पनीको नाममा कोठा भाडामा लिएर (社宅) उपलब्ध गराउने", र "कम्पनीको आफ्नै स्वामित्वमा रहेको घर/कोठा उपलब्ध गराउने"। यिनका विशेषता र ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू हेरौं:
① कोठा खोज्ने र भाडा सम्झौतामा सहयोग गर्ने (मध्यस्थता) यदि विदेशी कामदार आफैं आफ्नो नाममा अपार्टमेन्ट भाडामा लिन चाहन्छन् भने, कम्पनीले त्यसको सहयोग गर्दछ।
-
जानकारी दिने र सँगै जाने: विदेशीहरू बस्न मिल्ने रियल इस्टेट (不動産) कम्पनी र कोठाहरूको जानकारी संकलन गरेर दिने र वास्तविक कोठा हेर्न (内見) सँगै जाने।
-
सम्झौता प्रक्रियामा सहयोग: भाडा सम्झौता गर्दा आवश्यक कागजातहरू तयार पार्ने र सम्झौताका सर्तहरू (भाडा दर, नवीकरण शुल्क, कोठा छाड्दाका नियमहरू आदि) विदेशी कामदारले बुझ्ने गरी स्पष्टसँग सम्झाइदिने।
-
जमानत बस्ने व्यक्ति (Guarantor) को व्यवस्था: विदेशीहरूले जापानमा कोठा भाडामा लिँदा सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको 連帯保証人 (मुख्य जमानीकर्ता) पाउनु हो। यदि 連帯保証人 भेटिएन भने, रोजगारदाता कम्पनी आफैं 連帯保証人 बस्ने वा भाडा ग्यारेन्टी कम्पनी (Guarantor Company) को प्रयोग सहज बनाइदिने र आपतकालीन सम्पर्कको रूपमा कम्पनीको नाम दर्ता गर्ने जस्ता कार्य गर्नुपर्छ। ग्यारेन्टी कम्पनीको शुल्क भने 特定技能 विदेशी कामदार आफैंले व्यहोर्न मिल्छ।
② कम्पनीले कोठा भाडामा लिएर उपलब्ध गराउने (借り上げ社宅) यो सबैभन्दा धेरै प्रयोग गरिने तरिका हो। कम्पनीले सिधै रियल इस्टेट वा घरधनीसँग "संस्थागत सम्झौता" गरेर त्यो कोठा कामदारलाई "社宅" (कम्पनीको आवास) को रूपमा उपलब्ध गराउँछ। विदेशबाट नयाँ कामदार बोलाउँदा, व्यक्ति जापानमा नभएकाले आफैं सम्झौता गर्न गाह्रो हुन्छ, त्यसैले कम्पनी आफैं सम्झौताकर्ता बनेर कोठा तयार पारिदिनु सबैभन्दा सुरक्षित र सहज तरिका हो।
③ कम्पनीको आफ्नै स्वामित्वमा रहेको 社宅 वा होस्टेल उपलब्ध गराउने यदि कम्पनीको आफ्नै अपार्टमेन्ट वा कर्मचारी होस्टेल छ भने, त्यहाँ खाली रहेका कोठाहरू विदेशी कामदारका लागि उपलब्ध गराउन सकिन्छ। नयाँ भाडा सम्झौता गर्दा लाग्ने प्रारम्भिक खर्च नहुने भएकाले यसले लागत घटाउन मद्दत गर्छ।
3. समस्याहरूबाट बच्नका लागि "कोठाको क्षेत्रफल" र "भाडा दर" को कडा नियम
कोठाको व्यवस्था गर्दैमा जस्तोसुकै कोठा भए पनि हुन्छ भन्ने हुँदैन। 出入国在留管理庁（入管庁） को निर्देशिकामा विदेशीहरू मानवीयोचित र आरामदायी रूपमा बस्न सकून् भनेर "कोठाको क्षेत्रफल" र "कामदारबाट लिइने रकम" को बारेमा कडा नियमहरू बनाइएको छ।
कोठाको क्षेत्रफलको मापदण्ड: प्रति व्यक्ति "७.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी" 特定技能1号 विदेशी कामदार सुत्ने र बस्ने कोठाको क्षेत्रफल प्रति व्यक्ति ७.५ वर्गमिटर (लगभग ४.५ देखि ५ वटा Tatami म्याट) वा सोभन्दा बढी हुनु अनिवार्य छ।
-
शेयर रुम (Shared Room) गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू: यदि धेरै जना विदेशीहरूले एउटै कोठा शेयर गर्छन् भने, खाट र फर्निचर राखिएको "सुत्ने कोठा" को कुल क्षेत्रफललाई त्यहाँ बस्ने मानिसको संख्याले भाग गर्दा आउने क्षेत्रफल सधैं प्रति व्यक्ति ७.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी हुनुपर्छ। विशेष ध्यान दिनुहोस्: भान्छा (Kitchen), बाथरुम, शौचालय, र प्यासेज जस्ता साझा प्रयोग हुने ठाउँको क्षेत्रफललाई यो "७.५ वर्गमिटर" को हिसाबमा समावेश गर्न पाइँदैन।
अपवाद: यदि "技能実習生" बाट जापानभित्रै 在留資格 परिवर्तन गरी "特定技能1号" बनेको छ र 실習生 छँदाकै कोठामा लगातार बसिरहेको छ भने, विशेष छुटको रूपमा साविककै मापदण्ड (प्रति व्यक्ति ४.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी) कायम राख्न पाइन्छ।
विदेशी कामदारबाट लिइने रकम (भाडा र बत्ती-पानीको महसुल) सम्बन्धी नियम कम्पनीले तयार पारेको कोठामा कामदारलाई राख्दा, भाडा र मेन्टेनेन्स शुल्क तलबबाट काट्ने वा महिनापिच्छे लिने गरिन्छ। तर, यहाँ "कम्पनीले यसबाट नाफा कमाउन पाउने छैन" भन्ने मुख्य सिद्धान्त छ। सरकारले तोकेको वास्तविक खर्चभन्दा बढी रकम कामदारबाट लिनु गैरकानूनी हुन्छ।
-
भाडामा लिइएको कोठा (Rental Apartment) को हकमा: रियल इस्टेट कम्पनीलाई तिरिने "वास्तविक मासिक भाडा" र "मेन्टेनेन्स/व्यवस्थापन शुल्क" को कुल रकमलाई त्यहाँ बस्ने मानिसको संख्याले बराबर भाग गर्दा आउने रकम नै कामदारबाट लिन पाइने अधिकतम सीमा हो। 敷金 (Deposit), 礼金 (Key money), 仲介手数料 (Brokerage fee) जस्ता सुरुवाती खर्चहरूलाई मासिक भाडामा थपेर किस्तामा असुल गर्न पाइँदैन।
-
कम्पनीको आफ्नै स्वामित्वमा रहेको कोठा (社宅/Hostel) को हकमा: त्यो भवन बनाउँदा लागेको खर्च, मर्मत खर्च, भवनको आयु, र त्यहाँ बस्ने मानिसको संख्या आदिलाई ध्यानमा राखेर वस्तुनिष्ठ र व्यावहारिक रूपमा हिसाब गरिएको रकम हुनुपर्छ। वरपरका उस्तै कोठाहरूको बजार भाडाभन्दा बढी रकम तोक्न पाइँदैन।
साथै, कोठा पक्का भई बसाइ सरेपछि, तुरुन्तै स्थानीय सरकारी कार्यालय (市区町村役場) मा गएर "住民登録 (転入届 वा 転居届)" को प्रक्रियामा सहयोग गर्न नबिर्सनुहोला।
4. सरकारी निकायको पछिल्लो नियम र तथ्याङ्क
यहाँ, 出入国在留管理庁（入管庁） ले सार्वजनिक गरेको "特定技能所属機関による特定技能外国人支援の運用要領" का आधारमा, काम गर्दा दोधार हुने मुख्य बिन्दुहरू र सरकारी आधारहरू प्रस्तुत गरिएको छ:
-
खर्चको बारेमा अगाडि नै सहमति र व्याख्या गर्ने कर्तव्य: कामदारबाट आवासको खर्च (भाडा आदि) लिँदा, अनिवार्य रूपमा "रोजगार सम्झौता गर्नु अघि" नै सो रकम र विवरण उनीहरूले बुझ्ने भाषामा स्पष्ट पारिनुपर्छ र कागजी रूपमा सहमति लिनुपर्छ। 入管庁 मा निवेदन दिँदा पनि "生活支援費用の明細書" जस्ता कागजातहरू बुझाउनुपर्छ।
-
नियमित रूपमा स्थिति अनुगमन गर्ने: यदि सहयोगको काम 登録支援機関 लाई सुम्पिएको छ भने पनि, वास्तविक बसोबासको वातावरण उपयुक्त छ कि छैन, र फोहर फाल्ने विषयमा छिमेकीहरूसँग कुनै विवाद भएको छ कि छैन भन्ने कुरा कम्पनी आफैंले पनि नियमित रूपमा बुझिरहनु राम्रो हुन्छ।
5. विदेशीहरूले जापानमा घर किन्दा "अचल सम्पत्ति स्वामित्व" र "固定資産税" सम्बन्धी आधारभूत ज्ञान
अहिलेसम्म हामीले "भाडामा बस्ने" कुरा गर्यौं, तर जापानमा लामो समय बस्ने 特定技能 विदेशीहरू र भविष्यमा स्थायी आवास (Permanent Residency) लिन चाहनेहरू मध्ये "जापानमा व्यक्तिगत घर वा अपार्टमेन्ट (Mansion) किन्ने" सोच बनाउनेहरू पनि बढिरहेका छन्। अब विदेशीहरूको अचल सम्पत्ति खरिद र कर प्रणालीबारे व्याख्या गरौं।
विदेशीहरूले पनि जापानमा स्वतन्त्र रूपमा अचल सम्पत्ति किन्न र स्वामित्व राख्न सक्छन् कानूनी रूपमा कुनै बन्देज छैन (सैन्य क्षेत्र वरपरका केही ठाउँ बाहेक)। विदेशी नागरिकता भएका व्यक्तिले पनि आफ्नो व्यक्तिगत नाममा जापानको जमिन, घर, वा अपार्टमेन्ट स्वतन्त्र रूपमा किन्न र स्वामित्व राख्न पाउँछन्। घर किन्दा PR (Permanent Residency) छ कि छैन भन्ने कुराले फरक पार्दैन (तर, जापानी बैंकहरूबाट होम लोन लिँदा भने PR छ कि छैन भनेर कडा जाँच गरिन्छ)।
अचल सम्पत्ति स्वामित्वमा हुँदा हरेक वर्ष लाग्ने "固定資産税" के हो? जापानभित्र जमिन वा घर (भवन) को स्वामित्व भएपछि, नागरिकता जेसुकै भए पनि सबैले "固定資産税" नामक स्थानीय कर तिर्नुपर्ने कर्तव्य हुन्छ।
-
करको हिसाब गर्ने तरिका: 固定資産税 को रकम खरिद गरिएको वास्तविक मूल्यमा आधारित नभई, स्थानीय सरकारले तोकेको "固定資産税評価額" (सम्पत्तिको सरकारी मूल्य) को आधारमा हिसाब गरिन्छ। आधारभूत कर दर मूल्याङ्कन रकमको १.४% वरपर हुन्छ। यदि सम्पत्ति शहरी विकास क्षेत्र (市街化区域) भित्र पर्छ भने, "都市計画税" (अधिकतम ०.३%) पनि थपिन सक्छ।
-
कर तिर्ने समयसीमा: हरेक वर्ष जनवरी १ तारिखमा अचल सम्पत्तिको मालिक रहेका व्यक्तिलाई अप्रिल देखि जुन महिनातिर स्थानीय सरकार (नगरपालिका/वडा कार्यालय) बाट "कर भुक्तानी पत्र" र "払込用紙" आउँछ। सामान्यतया वर्षमा ४ पटक किस्तामा वा पहिलो किस्ताको म्यादभित्रै एकैपटक (一括納付) तिर्न सकिन्छ।
यदि विदेशी कामदार आफ्नो देश फर्किनुपर्ने भयो वा लामो समय जापान बाहिर बस्नुपर्ने भयो भने, आफ्नो तर्फबाट कर तिरिदिने "納税管理人の届出" स्थानीय सरकारमा बुझाउनुपर्छ, त्यसैले खरिदपछिको सहयोग पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
6. धेरैलाई थाहा पाउन मन लागेको कुरा! आवास सम्बन्धी मुख्य Q&A (३ वटा)
रोजगारदाता र कामदारहरूले मुख्य रूपमा सोध्ने प्रश्नहरूलाई Q&A रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ:
Q1. भाडा मात्र होइन, पानी र बिजुलीको महसुल पनि तलबबाट काट्न चाहन्छौं, के वास्तविक खर्चभन्दा अलि बढी रकम तोकेर लिन मिल्छ?
A1. मिल्दैन, वास्तविक खर्चभन्दा बढी रकम लिन पाइँदैन। खानेपानी, बिजुली, र ग्यासको महसुलमा पनि भाडा जस्तै "कम्पनीले नाफा कमाउन पाइँदैन" भन्ने नियम लागू हुन्छ। हरेक महिना बिजुली वा पानी कार्यालयबाट आउने वास्तविक बिलको रकमलाई त्यहाँ बस्ने मानिसको संख्याले भाग गरेर सही हिसाबले लिनुपर्छ। "हरेक महिना एकमुष्ट १०,००० येन" भनेर तोक्ने हो भने, वास्तविक खर्च त्योभन्दा कम भएमा बाँकी रकम फिर्ता गर्नुपर्छ वा उचित आधारमा तोकिएको रकममा कामदारको पूर्व सहमति हुनुपर्छ। अस्पष्ट रूपमा थपेर लिइएको रकम 入管 को अनुगमनमा कारबाहीको विषय बन्छ।
Q2. 技能実習生 बाट 特定技能1号 मा परिवर्तन भएका कामदार छन्। उनीहरू 실習生 छँदाकै कोठा (४.५ वर्गमिटर) मा लगातार बसिरहे फरक पर्छ?
A2. अपवादको रूपमा पाइन्छ, तर कोठा सर्दा वा नयाँ मान्छे थपिँदा ध्यान दिनुपर्छ। सामान्य नियम अनुसार 特定技能1号 का लागि "प्रति व्यक्ति ७.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी" चाहिन्छ, तर 技能実習生 बाट एउटै कम्पनीमा 特定技能 मा परिवर्तन भई सोही कोठामा बसिरहेको छ भने, विशेष छुटको रूपमा पहिलेकै मापदण्ड (४.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी) मा बस्न पाइन्छ। तर, अर्को कोठामा सर्दा वा नयाँ विदेशी कामदार थपिँदा भने नयाँ नियम लागू भई "७.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी" हुनैपर्छ।
Q3. विदेशी कर्मचारीले कोठा छाड्दा कोठा फोहोर गरेर ठूलो मर्मत खर्च (Cleaning fee) आयो। के यो सबै खर्च कम्पनीले व्यहोर्नुपर्छ?
A3. पर्दैन, यदि कामदारको आफ्नै गल्ती वा लापरवाहीले फोहोर वा क्षति भएको हो भने, वास्तविक खर्च कामदारसँग लिन मिल्छ। प्रारम्भिक खर्चहरू (礼金 वा 仲介手数料 आदि) कम्पनीले सहयोगको रूपमा व्यहोर्नु राम्रो मानिन्छ, तर कोठा छाड्दा लाग्ने मर्मत खर्च वा सरसफाइ खर्च कामदारको अस सावधानीका कारण भएको हो भने जापानी कर्मचारी सरह कामदार आफैंले व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ। तर, समस्या नहोस् भन्नका लागि, कोठा सर्दा नै "कस्तो अवस्थामा आफैंले व्यहोर्नुपर्छ" भन्ने कुरा उनीहरूको मातृभाषामा स्पष्टसँग बुझाएर लिखित सहमति (社宅管理規程 आदिमा हस्ताक्षर) लिनु अति नै महत्त्वपूर्ण छ।
निष्कर्ष: सही आवासको व्यवस्था नै विदेशी कामदार प्रयोगको सफलताको पहिलो पाइला
特定技能1号 विदेशी कामदारका लागि आवासको व्यवस्था गर्नु भनेको केवल "सुत्ने ठाउँ दिनु" मात्र नभई, जापानी कानून र 入管庁 को निर्देशिका पालना गरी गरिने "उपयुक्त सहयोग" को मुख्य भाग हो।
-
प्रति व्यक्ति ७.५ वर्गमिटर वा सोभन्दा बढी क्षेत्रफल सुनिश्चित गर्ने
-
भाडा र बत्ती-पानीको महसुलबाट कम्पनीले नाफा नकमाउने
-
कोठा खोज्न र 連帯保証人 को सहयोग उचित रूपमा गर्ने
यी नियमहरू सही रूपमा पालना गर्नाले कम्पनीको कानूनी पालना (Compliance) मात्र नभई, विदेशी कामदारहरू जापानमा आफ्नो काममा ध्यान दिएर लामो समयसम्म सक्रिय भई काम गर्न सक्ने विश्वासको वातावरण सिर्जना हुन्छ।
यदि तपाईंलाई "अहिलेको 社宅 को क्षेत्रफलले भिसा एप्रोभ होला कि नहोला?", "भाडा सम्झौताका कागजात वा सहमति पत्र कसरी बनाउने?", "विदेशीहरूका लागि 社宅 व्यवस्थापन नियम बनाउन चाहन्छु" जस्ता कुनै पनि द्वविधा वा चिन्ता छ भने, हाम्रो जापानको 在留資格 र VISA विशेष 行政書士 कार्यालयमा जुनसुकै बेला नि:संकोच सम्पर्क गर्नुहोला। जटिल入管 प्रक्रियाहरू सहज रूपमा अगाडि बढाउन हामी पूर्ण रूपमा सहयोग गर्नेछौं।
