Trợ lý pháp lý chuyên nghiệp chuyên về tư vấn visa và thủ tục lưu trú tại Nhật Bản xin gửi đến bạn những thông tin hữu ích.
Cuộc sống tại Nhật Bản luôn ẩn chứa nhiều khác biệt về văn hóa và pháp luật so với quê hương, khiến không ít người gặp phải những thay đổi lớn hoặc tình huống bất ngờ trong đời sống hàng ngày. Đặc biệt, đối với những người nước ngoài đang sinh sống tại Nhật theo diện visa gia đình (như diện vợ/chồng của công dân Nhật) thông qua kết hôn với đối tác người Nhật, việc không may đối mặt với việc "ly hôn" thực sự là một vấn đề lớn làm lung lay nền tảng cuộc sống tại đây.
Những lo lắng về tư visa hay tương lai phía trước là điều hiển nhiên, nhưng bên cạnh đó, các vấn đề liên quan đến tài chính và kế hoạch cuộc sống lâu dài cũng cần phải được nắm bắt một cách chính xác. Một trong những câu hỏi quan trọng thường được đặt ra là: "Liệu khi ly hôn, chúng ta có được quyền nhận phân chia lương hưu từ cựu vạn sự hay không?"
Trên thực tế, ngay cả người nước ngoài, nếu đáp ứng đủ các điều kiện nhất định, hoàn toàn có thể tiến hành thủ tục phân chia lương hưu tại Nhật. Tuy nhiên, quy định này vốn không được phổ biến rộng rãi ngay cả giữa các cặp đôi người Nhật, và đối với cộng đồng người nước ngoài sinh sống tại đây, đây lại là một quyền lợi ít được biết đến.
Dưới đây, chúng tôi xin giải thích một cách dễ hiểu về cơ chế và các bước thủ tục thực hiện phân chia lương hưu (chế độ 3号分割) khi ly hôn dành cho người nước ngoài.
Các cặp đôi người nước ngoài hoặc kết hôn quốc tế có thuộc đối tượng được "phân chia lương hưu" khi ly hôn không?
Trong cuộc sống chung tại Nhật, vì nhiều lý do khác nhau mà giữa các cặp đôi có thể nảy sinh khoảng cách, dẫn đến việc phải đưa ra quyết định ly hôn đáng tiếc. Trong các gia đình gồm người nước ngoài với nhau, hoặc gia đình kết hôn giữa người Nhật và người nước ngoài, trường hợp người vợ nằm trong diện phụ thuộc bảo hiểm lương hưu phúc lợi (tức là 第3号被保険者 - người được bảo hiểm hạng ba của lương hưu quốc gia) là điều không hiếm gặp.
Nhiều người có thể sẽ thắc mắc: "Chúng tôi là người nước ngoài thì có thuộc đối tượng của hệ thống lương hưu Nhật Bản không?" Trên thực tế, bất kể quốc tịch là gì, miễn là bạn có quá trình tham gia 厚生年金 hoặc 国民年金 tại Nhật, bạn hoàn toàn có quyền yêu cầu phân chia lương hưu khi thỏa mãn các điều kiện luật định.
Bên cạnh 合意分割 (phân chia theo sự đồng thuận, đòi hỏi sự bàn bạc và thỏa thuận giữa hai vợ chồng), hệ thống lương hưu còn có một chế độ gọi là 3号分割 (đặc lệ liên quan đến thời kỳ là người được bảo hiểm hạng ba), cho phép tiến hành thủ tục ngay cả khi đối phương không đồng ý. Bằng cách tận dụng chế độ 3号分割 này, ngay cả khi cựu đối tác phản đối việc ly hôn hoặc không chịu hợp tác thương lượng, bạn vẫn có thể chủ động tiến hành thủ tục một cách độc lập.
Điểm nổi bật của 3号分割: Không cần sự "đồng ý" của cựu vợ/chồng
Trong việc phân chia tài sản thông thường hoặc các điều kiện ly hôn khác, việc thảo luận và đạt được đồng thuận từ đôi bên là điều bắt buộc. Tuy nhiên, đối với chế độ 3号分割 của 厚生年金, việc thỏa thuận về tỷ lệ phân chia giữa các bên là hoàn toàn không cần thiết.
Theo cơ chế của hệ thống này, nếu trong thời kỳ hôn nhân, bạn có khoảng thời gian phụ thuộc vào người chồng (hoặc vợ) là nhân viên công ty hoặc công chức (tức là khoảng thời gian làm 第3号被保険者), bạn có thể yêu cầu tách 1/2 (50%) hồ sơ lương hưu phúc lợi (標準報酬) trong khoảng thời gian đó để gộp vào hồ sơ cá nhân của mình. Vì không cần phải xin chữ ký hay giấy đồng ý từ đối phương, đây là một cơ chế giúp bạn có thể tiến hành một cách an tâm ngay cả khi không muốn liên lạc lại sau khi ly hôn.
2 điều kiện quan trọng để yêu cầu 3号分割
Không phải ai cũng có thể yêu cầu bất cứ lúc nào, để thực hiện 3号分割, bạn bắt buộc phải vượt qua các yêu cầu pháp lý ngặt nghèo. Hãy chắc chắn kiểm tra kỹ các điểm sau đây:
-
Giới hạn về thời gian áp dụng (Thời kỳ cụ thể) Khoảng thời gian được tính toán phân chia chỉ giới hạn trong khoảng thời gian mà người vợ/chồng phụ thuộc là 第3号被保険者 của 国民年金 từ ngày 1 tháng 4 năm 2008 (Heisei 20) trở về sau. Khoảng thời gian trước ngày này sẽ không nằm trong diện được áp dụng 3号分割, vì vậy bạn cần hết sức lưu ý.
-
Tuân thủ nghiêm ngặt thời hạn yêu cầu (Trong vòng 5 năm) Điều quan trọng và dễ bị bỏ quên nhất chính là mốc thời gian giới hạn. Theo nguyên tắc, chế độ này yêu cầu bạn phải nộp yêu cầu "trong vòng 5 năm tính từ ngày hôm sau của ngày ly hôn". Nếu quá hạn mốc 5 năm này dù chỉ một ngày, quyền yêu cầu sẽ bị tiêu hủy theo pháp luật bất kể lý do gì, do đó bạn cần hành động nhanh chóng sau khi ly hôn. (※Lưu ý: Đối với các trường hợp ly hôn trước ngày 1 tháng 4 năm 2026, thời hạn là trong vòng 2 năm tính từ ngày hôm sau của ngày ly hôn).
Danh mục tài liệu cần thiết cho thủ tục 3号分割
Để thực hiện yêu cầu sửa đổi tiêu chuẩn thù lao tại 日本年金機構（年金事務所）, bạn cần chuẩn bị một số giấy tờ nhất định. Để quá trình diễn ra suôn sẻ, hãy chuẩn bị sẵn sàng các mục sau đây:
-
標準報酬改定請求書 (Có thể nhận tại trang web hoặc quầy giao dịch của 日本年金機構)
-
Tài liệu thể hiện 年金番号 hoặc マイナンバー của người nước ngoài đứng ra yêu cầu
-
Tài liệu làm rõ thời gian hôn nhân (như 戸籍謄本, 戸籍抄本 của mỗi người, 全部事項証明書 hoặc 個人事項証明書, v.v.)
Đối với người mang quốc tịch nước ngoài, do thông tin có thể chưa được phản ánh đầy đủ trên hộ tịch Nhật Bản hoặc cần chứng minh lịch sử kết hôn tại quê nhà, bạn thường sẽ được yêu cầu nộp thêm các giấy tờ công chứng như 出生証明書, 婚姻証明書, 離婚証明書 do chính phủ nước bạn cấp. Việc xin cấp giấy tờ từ quê nhà có thể mất khá nhiều thời gian, vì vậy bạn nên chuẩn bị từ sớm để kịp thời hạn.
Q&A thường gặp về ly hôn, lương hưu và visa của người nước ngoài (3 câu hỏi)
Dưới đây là phần tổng hợp dưới dạng Q&A về những thắc mắc hoặc điểm mấu chốt mà người nước ngoài sinh sống tại Nhật thường đối mặt khi ly hôn.
Q1. Tôi là người nước ngoài, nếu ly hôn tại Nhật thì số tiền nhận được từ phân chia lương hưu có thể tiếp tục nhận khi về nước không?
A. Nếu đáp ứng đủ điều kiện thụ hưởng nhất định, bạn vẫn có thể nhận ngay cả khi đã về nước. Hệ thống công ích lương hưu của Nhật Bản có cơ chế cho phép bạn tiếp tục nhận lương hưu ngay cả sau khi xuất cảnh ra nước ngoài, bất kể quốc tịch, miễn là bạn thỏa mãn thời gian đủ điều kiện thụ hưởng (cơ bản từ 10 năm trở lên). Ngoài ra, nếu quốc gia của bạn có ký kết 社会保障協定 với Nhật Bản, bạn sẽ có các lợi ích như được cộng dồn thời gian tham gia lương hưu. Tuy nhiên, các yêu cầu và thủ tục cụ thể sẽ khác nhau tùy thuộc vào tình trạng tham gia của từng cá nhân, vì vậy chúng tôi khuyên bạn nên xác nhận trực tiếp với 年金事務所 hoặc chuyên gia.
Q2. Tôi có thể tiến hành thủ tục 3号分割 mà chồng không biết không? Liệu có bị thông báo đến đối phương gây ra rắc rối không?
A. Vì 3号分割 không cần sự đồng ý của đối phương, nên việc tiến hành thủ tục về nguyên tắc sẽ không có bước liên lạc đòi hỏi sự chấp thuận từ phía họ. Khác với 合意分割, 3号分割 là chế độ phân chia mang tính cơ học theo tỷ lệ do pháp luật quy định (1 phần 2). Do đó, bạn có thể đứng đơn yêu cầu độc lập tại 年金事務所. Tuy nhiên, tùy thuộc vào hoàn cảnh khi các văn bản thông báo từ 日本年金機構 được gửi về nhà, khả năng người sống chung hoặc cựu phu quân phát hiện không phải là bằng không, vì vậy bạn nên chú ý cân nhắc địa chỉ nhận thư hoặc cách thức nhận bưu phẩm để yên tâm hơn.
Q3. Người nước ngoài đang sống tại Nhật bằng visa gia đình (配偶者ビザ) nếu ly hôn thì thủ tục phân chia lương hưu và visa sẽ ra sao?
A. Sau khi ly hôn, nếu cứ để nguyên trạng thì có nguy cơ bị hủy bỏ 在留資格, do đó bắt buộc phải thực hiện thủ tục thông báo trong vòng 14 ngày và thay đổi 在留資格 trong vòng 6 tháng. Những người nước ngoài sở hữu các loại visa tư cách gia đình như 日本人の配偶者等 hay 永住者の配偶者等 nếu ly hôn, việc thực hiện 配偶者に関する届出 tại 入国管理局（出入国在留管理局） trong vòng 14 ngày kể từ ngày ly hôn có hiệu lực là nghĩa vụ pháp lý. Hơn nữa, nếu quá 6 tháng mà không tiến hành các hoạt động tương ứng với tư cách vợ/chồng, bạn sẽ nằm trong diện bị xem xét hủy bỏ visa. Nếu muốn tiếp tục cư trú tại Nhật Bản, bạn cần thực hiện các biện pháp ứng phó khẩn cấp như chuyển đổi sang 定住者 visa hoặc chuyển sang visa 就労, do đó hãy nhanh chóng tham khảo ý kiến của 行政書士 chuyên về mảng xuất nhập cảnh nhé.
