जापानमा काम गर्न आउने विदेशी नागरिकहरूको संख्या बढ्दै जाँदा, कम्पनीका एचआर (HR) विभागका कर्मचारीहरूलाई "विदेशी कर्मचारीहरूको सामाजिक बिमा प्रक्रिया जटिल छ, बुझ्न गाह्रो भयो" वा "तलबबाट काटिने रकमबारे कर्मचारीले प्रश्न गर्दा राम्रोसँग व्याख्या गर्न सकिएन" जस्ता समस्याहरू थपिँदै गएका होलान्।
वास्तवमा, जापानी कर्मचारी र विदेशी कर्मचारीको सामाजिक बिमासम्बन्धी नियमहरूमा केही सूक्ष्म भिन्नताहरू हुन्छन्। यसलाई राम्रोसँग नबुझेमा पछि गएर ठूलो श्रम विवादमा परिणत हुन सक्छ। यस लेखमा, विदेशी कर्मचारीले जापानमा ढुक्क भएर काम गर्न सकून् र कम्पनीले पनि कुनै जोखिम नलिई रोजगारी जारी राख्न सकोस् भन्ने उद्देश्यले आधारभूत जानकारीहरू प्रस्तुत गरेका छौं।
१. विदेशी कर्मचारीले कतिसम्म सामाजिक बिमामा सामेल हुनुपर्छ?
"विदेशीहरूले सामाजिक बिमा तिर्नु पर्दैन कि?" भन्ने प्रश्न धेरै सोधिन्छ, तर यसको उत्तर "पर्दैन" भन्ने होइन। जापानभित्रको कम्पनीमा काम गर्ने विदेशी कर्मचारी पनि जापानी नागरिक सरह नै सामाजिक बिमा (健康保険・厚生年金保険) मा सामेल हुनुपर्ने हुन्छ। यद्यपि, तलका अवस्थाहरूमा भने ध्यान दिनुपर्छ:
-
बिदेशी मुख्य कार्यालय र जापानी शाखा दुवैबाट तलब पाउँदा: जापानी कम्पनीले दिने तलबको आधारमा सामाजिक बिमामा सामेल हुने वा नहुने निर्णय गरिन्छ। बिदेशको मुख्य कार्यालयबाट पाउने तलब सामाजिक बिमा गणनामा समावेश हुँदैन।
-
बिदेशी कम्पनीबाट मात्र तलब पाउँदा: यदि जापानी कम्पनीले तलब भुक्तानी गर्दैन भने, जापानको सामाजिक बिमामा सामेल हुन सकिँदैन। यस्तो अवस्थामा, व्यक्ति स्वयंले 「国民年金」 र 「国民健康保険」 मा सामेल हुनुपर्ने दायित्व हुन्छ।
२. 「被扶養者」 सम्बन्धी नियममा ध्यान दिनुहोस्
पहिले, जापान बाहिर बस्ने आफन्तलाई पनि यदि पैसा पठाएको प्रमाण छ भने 「健康保険の被扶養者」 को रूपमा मान्यता दिने गरिन्थ्यो। तर, २०२० को अप्रिलमा भएको कानुनी संशोधनपछि, अब "जापानभित्रको 住民票 (रेसिडेन्सी सर्टिफिकेट) हुनुपर्ने" नियम अनिवार्य गरिएको छ।
अर्थात, जापान बाहिर बस्ने परिवारका सदस्यलाई विदेशी कर्मचारीको स्वास्थ्य बिमाको आश्रित (dependent) बनाउन अब सामान्यतया मिल्दैन। यो नियम नबुझी प्रक्रिया अगाडि बढाउँदा पछि "परिवारलाई बिमामा राख्न किन नमिलेको?" भनी विवाद हुन सक्छ।
३. 「社会保障協定」 सम्बन्धी विशेष नियम
यदि जापानसँग 「社会保障協定」 भएको देशबाट कर्मचारी खटाइएको छ भने, निश्चित सर्त पूरा गरेमा जापानको सामाजिक बिमामा सामेल हुनबाट छुट पाउन सकिन्छ। विशेष गरी छोटो अवधिको (५ वर्षभित्र) कामको लागि आउँदा आफ्नो देशकै बिमा प्रणाली कायम राख्ने केसहरू धेरै हुन्छन्। यस्तो छुट पाउनका लागि आफ्नो देशको सामाजिक बिमा निकायबाट 「適用証明書」 लिनुपर्छ, त्यसैले पठाउने कम्पनीसँग राम्रो समन्वय गर्नुपर्छ।
४. कर्मचारीलाई "तलबको विवरण (Salary Slip)" हेर्न सिकाउनुको महत्व
धेरै विवादहरू "हातमा पर्ने रकम (Take-home pay)" बारेको बुझाइमा हुने भिन्नताले गर्दा हुन्छन्। "सोचेभन्दा कम तलब आयो" भन्ने गुनासोको मुख्य कारण सामाजिक बिमा शुल्क काटिनु हो। जापानमा, अप्रिल महिनाको सामाजिक बिमा शुल्क मे महिनाको अन्त्यको तलबबाट काटिन्छ। यो प्रणाली नबुझ्दा, नयाँ विदेशी कर्मचारीहरूले "भनेको भन्दा फरक भयो" भनी अविश्वास गर्न सक्छन्।
काम सुरु गर्ने बेला (Orientation) मा, कति रकम काटिन्छ भन्ने मात्र होइन, "किन बिमा शुल्क तिर्ने?", "अस्पताल जाँदा के फाइदा हुन्छ?" भन्ने कुरा स्पष्टसँग बताउनु नै कर्मचारीले जागिर नछाडुन् भन्नका लागि पहिलो पाइला हो।
५. तलब वृद्धि र पुनरावलोकनको समयमा सावधान
सामाजिक बिमा शुल्क प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बरमा पुनरावलोकन गरिन्छ। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने, वर्षको बीचमा तलब धेरै बढ्यो भने पनि सामाजिक बिमा शुल्क तुरुन्तै बढ्दैन। निश्चित सर्त पूरा नभएसम्म अर्को वर्षको अगस्टसम्म शुल्क उस्तै रहन्छ। अर्कोतर्फ, तलब बढे पनि एक वर्षसम्म शुल्क उस्तै रहनु फाइदाजनक पनि हुन सक्छ, तर यो नबुझ्दा "तलब बढ्यो तर हातमा आउने रकम बढेन" भन्ने भ्रम पर्न सक्छ।
विदेशी कर्मचारी राख्दा सोधिने 「よくある質問」 Q&A
Q1: स्वदेश फर्किने बेला, अहिलेसम्म तिरेको निवृत्तिभरण (年金) को रकम फिर्ता पाइँदैन?
A: निश्चित अवधि (६ महिनाभन्दा बढी) जापानमा पेन्सन तिरेका विदेशी नागरिक स्वदेश फर्किँदा 「脱退一時金」 को लागि दाबी गर्न सक्छन्। अधिकतम ५ वर्षसम्मको शुल्क फिर्ता पाउन सकिन्छ। यो स्वदेश फर्किएपछि आफ्नो जीवन निर्वाहका लागि महत्त्वपूर्ण अधिकार भएकाले कर्मचारीलाई अवश्य जानकारी दिनुहोस्।
जापान छोड्ने नेपालीका लागि खुसीको खबर! Nenkin (脱退一時金) कसरी फिर्ता लिने? प्रक्रिया र ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू
Q2: कामको सिलसिलामा लामो समय बिदेश बस्नुपर्दा सामाजिक बिमा के हुन्छ?
A: यदि जापानको कम्पनीसँग रोजगारी सम्बन्ध कायम छ र जापानबाटै तलब पाइरहनुभएको छ भने, बिदेशमा काम गर्दा पनि सिद्धान्ततः जापानको सामाजिक बिमा (健康保険・厚生年金) निरन्तर रहन्छ।
Q3: विदेशीहरूले 「国民健康保険」 मा सामेल हुन पाउँछन्?
A: जापानमा मध्यम वा लामो अवधिको लागि बस्ने विदेशीहरू, यदि उनीहरू सामाजिक बिमा (काम गर्ने ठाउँको बिमा) को दायरामा पर्दैनन् भने, 「国民健康保険」 मा सामेल हुनु अनिवार्य हुन्छ। यो प्रक्रिया पूरा नगरेमा पछि गएर बितेका वर्षहरूको शुल्क एकमुष्ट तिर्नुपर्ने जोखिम हुन्छ, त्यसैले नगरपालिकाको कार्यालय (役所) मा गएर प्रक्रिया पूरा गर्न सिकाउनुहोस्।
निष्कर्ष
विदेशी कर्मचारीका लागि जापानको सामाजिक बिमा प्रणाली जटिल र बुझ्न कठिन हुनु स्वाभाविक हो। तर, यो कम्पनीका लागि पनि उत्तिकै जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। कानुनी परिपालना (Compliance) को दृष्टिकोणले, सही जानकारी दिने र कर्मचारीसँग विश्वासको सम्बन्ध निर्माण गर्ने कुरा नै विदेशी कर्मचारीलाई लामो समयसम्म राख्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय हो।
प्रक्रिया वा नियमबारे केही स्पष्ट हुनुपरेमा 社労士 (सामाजिक बिमा विज्ञ) लाई, र भिसा वा आप्रवासन सम्बन्धी कामको लागि 行政書士 सँग निर्धक्क परामर्श लिनुहोस्।
