Chào các bạn đang làm việc tại Nhật hoặc đang có dự định sang Nhật. Tôi là 行政書士, chuyên tư vấn về VISA và các thủ tục nhập cư tại Nhật Bản.
Có thể các bạn đã từng nghe đến cụm từ 技能実習制度. Nhưng liệu các bạn đã thực sự hiểu rõ về nó và nó ảnh hưởng thế nào đến cuộc sống của chính mình chưa? Nhiều bạn chia sẻ rằng: "Tôi đến Nhật với mong muốn học hỏi kỹ thuật, nhưng môi trường làm việc lại khác xa so với những gì được giới thiệu ban đầu". Đây là nỗi băn khoăn của rất nhiều người.
Trong bài viết này, tôi sẽ chia sẻ với các bạn về 技能実習制度, từ mục đích ban đầu, những vấn đề đang tồn tại trong thực tế, cho đến hướng thay đổi của hệ thống trong tương lai. Tôi sẽ cố gắng diễn giải bằng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu nhất mà không dùng quá nhiều từ ngữ pháp lý phức tạp.
1. Bản chất của 技能実習制度 là gì?
Mục đích ban đầu của 技能実習制度 là "hợp tác quốc tế", nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển thông qua việc truyền đạt kỹ thuật và kiến thức từ Nhật Bản. Hệ thống này không được tạo ra với mục đích đơn thuần là bù đắp sự thiếu hụt nhân lực hay tìm kiếm "lao động giá rẻ" cho Nhật Bản.
Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy một bức tranh khác. Tại nhiều nơi làm việc, các bạn thường được coi như một "nguồn lao động" để duy trì công việc mà người Nhật không thể đảm nhận. Chính khoảng cách giữa "lý thuyết (chuyển giao kỹ thuật)" và "thực tế (đảm bảo lao động)" đã dẫn đến nhiều rắc rối mà các bạn đang phải đối mặt.
Có hai hình thức tiếp nhận thực tập sinh chính:
-
企業単独型: Hình thức doanh nghiệp tại Nhật trực tiếp tiếp nhận nhân viên từ công ty con hoặc đối tác ở nước ngoài.
-
団体監理型: Hình thức tiếp nhận thông qua các tổ chức phi lợi nhuận như 事業協同組合 hoặc 商工会議所. Các tổ chức này sẽ đứng ra quản lý, còn công việc thực tế sẽ diễn ra tại các doanh nghiệp trực thuộc (chiếm hơn 90% số lượng thực tập sinh).
Hầu hết các bạn đang làm việc tại Nhật đều thuộc hình thức 団体監理型. Trong mô hình này, sẽ có một tổ chức gọi là 監理団体 chịu trách nhiệm kiểm tra và bảo vệ quyền lợi cho các bạn.
2. Lộ trình của thực tập sinh diễn ra như thế nào? (Các bước từ 3 đến 5 năm)
技能実習 thường được chia thành các giai đoạn chính là "1号", "2号" và "3号":
-
技能実習1号 (Năm thứ 1): Giai đoạn sau khi nhập cảnh, tập trung vào việc học tập và bước đầu tiếp thu kỹ thuật.
-
技能実習2号 (Năm thứ 2-3): Giai đoạn chuyên sâu, rèn luyện các kỹ năng đã học.
-
技能実習3号 (Năm thứ 4-5): Giai đoạn hướng tới sự thành thục kỹ năng ở mức độ cao hơn.
Lưu ý: Để chuyển lên 3号, cả doanh nghiệp tiếp nhận và 監理団体 đều phải được công nhận là đạt chuẩn "優良" (tốt), đồng thời bản thân thực tập sinh cũng phải vượt qua các kỳ thi đánh giá kỹ năng.
Trong suốt quá trình này, các bạn được bảo vệ bởi luật pháp Nhật Bản, bao gồm 労働基準法 (Luật tiêu chuẩn lao động) và 最低賃金法 (Luật mức lương tối thiểu), giống như bất kỳ người lao động nào khác tại Nhật. Nếu các bạn không được trả lương đúng hạn hoặc bị ép buộc làm thêm quá sức, đó hoàn toàn là hành vi vi phạm pháp luật.
3. Tại sao lại xảy ra vấn đề về "nợ nần" và "không thể chuyển việc"?
Một trong những vấn đề lớn nhất của hệ thống này chính là "chi phí đi quá cao tại nước sở tại" và "rào cản trong việc tự do chuyển việc".
Mặc dù thực tập sinh tại Nhật dựa trên sự tự nguyện, nhưng thực tế nhiều bạn phải bỏ ra khoản phí dịch vụ hoặc tiền cọc rất lớn ngay tại quê nhà. Điều này khiến mục tiêu "học tập kỹ thuật" bị lu mờ trước áp lực phải làm việc để trả nợ.
Thêm vào đó, theo hệ thống hiện tại, các bạn về cơ bản không được tự do chuyển công ty. Việc "không thể rời đi" dù môi trường làm việc có tồi tệ đến đâu chính là nguyên nhân gây ra nhiều sự chịu đựng không đáng có.
4. Tin mới nhất: Hệ thống sẽ thay đổi ra sao?
Có một thông tin vô cùng quan trọng đối với các bạn: Chính phủ Nhật Bản đã quyết định cải cách toàn diện hệ thống cũ và chuyển sang một chế độ mới mang tên 育成就労制度.
Hệ thống cũ sẽ được bãi bỏ để thay thế bằng tư cách lưu trú (在留資格) mới, tập trung vào việc "đảm bảo và đào tạo nhân lực" cho những ngành nghề đang thiếu hụt. Theo các thông báo từ chính phủ, nếu đáp ứng đủ điều kiện, việc "chuyển việc" (chuyển sang công ty khác) sẽ trở nên dễ dàng hơn so với trước đây.
Mặc dù quy tắc chi tiết vẫn đang trong quá trình hoàn thiện, nhưng đây là một bước tiến lớn nhằm bảo vệ quyền lợi của người lao động và giúp các bạn xây dựng sự nghiệp tốt hơn tại Nhật.
[Hỏi đáp thường gặp]
Q1: Hiện tại công việc rất vất vả, tôi có thể chuyển việc ngay được không?
A: Với 技能実習制度 hiện tại, trừ những lý do bất khả kháng (công ty phá sản, vi phạm pháp luật...), việc tự do chuyển việc về cơ bản là chưa được phép. Tuy nhiên, với sự chuyển đổi sang 育成就労制度 trong tương lai, quy định này sẽ nới lỏng hơn. Nếu bạn đang bị quấy rối hoặc đối xử bất công, đừng cố chịu đựng một mình, hãy sớm tham khảo ý kiến của 監理団体 hoặc các chuyên gia như chúng tôi.
Q2: Tôi đã đóng quá nhiều phí ở nước nhà, tôi nên làm gì?
A: Đây là vấn đề rất phức tạp. Trước hết, hãy lưu giữ cẩn thận tất cả bằng chứng (biên lai, giấy tờ chuyển tiền). Nếu đó là những khoản phí bất hợp pháp, những tài liệu này sẽ là bằng chứng quan trọng khi bạn cần sự trợ giúp từ các cơ quan chức năng. Đừng giữ nỗi lo một mình, hãy tìm đến các cơ quan tư vấn uy tín.
Q3: Khi gặp rắc rối, tôi nên nhờ ai giúp đỡ?
A: Các bạn có thể liên hệ với bộ phận tư vấn của 外国人技能実習機構 (OTIT) - cơ quan chính phủ giám sát hệ thống này. Nếu là vấn đề về lương bổng hay điều kiện làm việc, 労働基準監督署 (Cục thanh tra tiêu chuẩn lao động) cũng là nơi tiếp nhận. Nếu vấn đề liên quan đến thủ tục VISA hoặc cần tư vấn pháp lý chuyên sâu, hãy liên hệ với 行政書士.
Lời kết
Những nỗ lực của các bạn khi làm việc tại Nhật Bản là vô cùng đáng quý. Việc vượt qua rào cản ngôn ngữ và nỗ lực học hỏi kỹ thuật ở một đất nước xa lạ là điều đáng được tôn trọng.
Dù hệ thống hiện tại còn nhiều bất cập, nhưng luật pháp Nhật Bản luôn tồn tại để bảo vệ các bạn nếu các bạn thực hiện đúng các thủ tục. "Nếu cảm thấy có điều gì đó không ổn", đó chính là bước đầu tiên để các bạn tự bảo vệ quyền lợi của chính mình.
Với tư cách là 行政書士, chúng tôi luôn sẵn sàng hỗ trợ các bạn không chỉ về các thủ tục VISA mà còn cả các vấn đề pháp lý khác, giúp các bạn yên tâm làm việc và phát triển sự nghiệp tại Nhật Bản. Nếu có bất kỳ băn khoăn nào về hệ thống hay lộ trình công việc, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi.
Chúc các bạn có một khoảng thời gian làm việc thật ý nghĩa và thành công tại Nhật Bản.
